Viết cho Clara Schumann về bản Chaconne dành cho violin độc tấu cung Rê thứ của Johann Sebastian Bach, Johannes Brahms nói rằng trên một khuông nhạc cho nhạc cụ nhỏ, Bach đã viết nên cả một thế giới tư tưởng sâu xa và cảm xúc mạnh mẽ. Brahms cho rằng nếu chính mình có thể sáng tạo, thậm chí chỉ nghĩ ra tác phẩm ấy, sự phấn khích và trải nghiệm chấn động ấy có lẽ sẽ khiến ông mất đi sự tỉnh táo.
Lần tới khi ai đó bảo âm nhạc chỉ là những nốt nhạc, hãy mời họ nghe bản Chaconne của Bach, chương cuối của Partita số 2 viết cho violin độc tấu. Nếu họ vẫn không thừa nhận âm nhạc có thể biểu đạt rất nhiều sắc thái tình cảm, tác giả Kenneth LaFave dí dỏm gợi ý nên tìm người khác để trò chuyện.
Một ngày mùa xuân năm 1720, Bach rời nhà ở Köthen, tháp tùng người chủ là Hoàng thân Leopold tới khu nghỉ dưỡng Carlsbad, cách đó khoảng 185 dặm. Khi ấy, đi lại chậm chạp, còn liên lạc đường dài còn chậm hơn. Hai tháng sau, Bach trở về và phát hiện vợ mình, Maria Barbara, đã qua đời và được chôn cất. Bà hoàn toàn khỏe mạnh khi ông ra đi; nguyên nhân cái chết chưa bao giờ được xác định.
Họ có bảy người con, nhưng tới năm 1720 chỉ còn bốn người sống, đều không quá 12 tuổi. Bach vừa phải đối diện nỗi đau, vừa đảm nhiệm công việc chỉ đạo âm nhạc đầy đòi hỏi ở triều đình hoàng thân và trách nhiệm làm cha. Ta có thể hình dung ông vật lộn với mọi điều ấy trong khi một phản hồi bằng âm nhạc dần hình thành trong tâm trí. Song đó là suy đoán, dù từng được xem như sự thật trong thời gian dài.
Giả thuyết Bach viết Chaconne để tưởng nhớ Maria Barbara, và rộng hơn để nói về nỗi đau mất mát, hiện vẫn gây tranh luận. Nhưng đến tận ngày 23/11/1963, nhiều người vẫn xem tác phẩm là lời nói cuối cùng bằng âm nhạc về đau thương. Một ngày sau tin Tổng thống John F. Kennedy bị ám sát, nghệ sĩ violin Isaac Stern được lên lịch biểu diễn tại Dallas, chính nơi vụ ám sát xảy ra. Ông nói với khán giả rằng chỉ có một tác phẩm thích hợp với thời khắc ấy, rồi chơi Chaconne và rời sân khấu.
Những biến tấu của cảm xúc
Chaconne là hình thức âm nhạc trong đó một chuỗi hợp âm ngắn lặp lại làm nền cho các biến tấu. Nó bắt nguồn từ một điệu nhảy Tây Ban Nha thế kỷ 17, nhưng đến thời Bach đã mang sắc thái rộng lớn và trang trọng.
Bản Chaconne duy nhất của Bach mở đầu bằng chuỗi hợp âm ngắn ở cung Rê thứ được trình bày hai lần, rồi chuyển sang loạt biến tấu giàu sáng tạo: khi mãnh liệt, giận dữ, khi trầm tư, kiếm tìm, xót xa, day dứt, dịu dàng hoặc quặn đau. Trong những bản diễn giải hiện nay, phần trình tấu của Hilary Hahn được đánh giá cao. Có thể nghe bản thu này khi đọc bài.
Khung hợp âm vang lên ngay ở phần đầu; biến tấu đầu tiên bắt đầu ở mốc 0:35. Không cần liệt kê từng biến tấu, bởi chúng nối nhau liền mạch, còn tâm trạng thay đổi nhanh như cảm xúc của một người gặp mất mát bất ngờ. Tuy nhiên, có một chuyển biến nổi bật: ở mốc 9:02, âm nhạc chuyển từ Rê thứ sang Rê trưởng. Ban đầu, cung trưởng đem lại cảm giác được an ủi, như thể làm sáng những góc tối của cung thứ.
Trong khoảng năm phút tiếp theo, cảm giác an ủi ấy dần trở nên khó chịu một cách lạ lùng, như thể càng phủ nhận nỗi đau thì nó càng sâu hơn. Đến mốc 14:06, bản nhạc trở lại Rê thứ; phần kết dẫn người nghe dần tới cảm giác khép lại và bình yên.
Với đôi tai chú ý và trái tim rộng mở, người nghe có thể cảm nhận từng sắc thái trong Chaconne. Có lẽ họ sẽ đồng tình với nghệ sĩ violin Joshua Bell, người xem đây không chỉ là một trong những tác phẩm âm nhạc vĩ đại nhất mà còn là một trong những thành tựu vĩ đại nhất của con người trong lịch sử.
Nguồn: Bản dịch đầy đủ bài của Kenneth LaFave trên The Epoch Times, 1/9/2026.