
Kỹ thuật hội họa điêu luyện và sự chính xác gần với công việc khảo cổ đã giúp Sir Lawrence Alma-Tadema định hình phong cách cổ điển thịnh hành suốt một thế hệ trong thời Victoria ở Anh.
Tác giả: Sarah Isak-Goode. Bản dịch theo bản tiếng Trung do Ngô Ước Hàn biên dịch trên Đại Kỷ Nguyên.
Trong phần lớn những năm cuối thế kỷ XIX, Sir Lawrence Alma-Tadema (1836–1912) là một trong những họa sĩ được ngưỡng mộ nhất châu Âu. Các nhà sưu tập tranh nhau trả giá cho tác phẩm của ông; giới phê bình ca ngợi kỹ thuật tinh xảo; những người bảo trợ giàu có sẵn sàng chi số tiền lớn để được thưởng ngoạn thế giới cổ điển hoàn mỹ dưới nét cọ ấy. Hy Lạp và La Mã cổ đại mà ông khắc họa không chỉ có sân hiên bằng cẩm thạch lấp lánh, ánh sáng Địa Trung Hải rực rỡ mê hoặc, mà còn chứa đựng sự quan sát tinh tế đối với từng chi tiết đời thường, ghi dấu ấn cổ điển rõ nét lên thời Victoria.
Thế nhưng chỉ vài thập niên sau khi ông qua đời, danh tiếng ấy sa sút mạnh. Khi thị hiếu nghệ thuật thay đổi, phong cách của ông gần như không còn chỗ đứng. Trong phần lớn thế kỷ XX, Alma-Tadema là nhân vật bên lề lịch sử nghệ thuật; người ta nhắc đến ông vì tò mò nhiều hơn là nhìn nhận ông như một trong những họa sĩ hàng đầu thời đại.
Những thập niên gần đây, các học giả và bảo tàng lần lượt xem xét lại sự nghiệp Alma-Tadema. Bậc thầy này không chỉ đạt thành tựu kỹ thuật phi thường, mà còn tái hiện bối cảnh lịch sử bằng sự nghiên cứu nghiêm cẩn, xứng đáng được chú ý trở lại.
Quá trình hình thành một họa sĩ cổ điển
Lourens Alma Tadema, tên khai sinh của ông, chào đời năm 1836 tại một vùng quê Hà Lan, sớm bộc lộ năng khiếu nghệ thuật. Năm 16 tuổi, ông thi vào Học viện Mỹ thuật Hoàng gia Antwerp, học vẽ với hai họa sĩ Bỉ. Năm 1855, khi sắp bước sang tuổi 20, ông rời học viện để làm trợ lý cho họa sĩ kiêm giáo sư Lodewijk Jan de Taeye.
Những bài giảng lịch sử của de Taeye, nhất là về vương triều Merovingian, truyền cảm hứng sâu sắc cho Alma-Tadema. Vương triều do người Frank cai trị ấy ban đầu lấy vùng hạ lưu sông Rhine làm trung tâm, sau mở rộng đến lãnh thổ ngày nay thuộc Pháp, Bỉ, Hà Lan, Luxembourg và miền tây nước Đức. Với nghệ sĩ thế kỷ XIX, lịch sử Merovingian vừa bí ẩn vừa lãng mạn, đan xen nét khác lạ, mưu đồ chính trị và màu sắc truyền kỳ.
Năm 1863, Alma-Tadema 27 tuổi kết hôn với Marie-Pauline Gressin. Trong tuần trăng mật tại Italy, hai người đến thành cổ Pompeii. Tại đây ông chụp ảnh không gian nội thất, phác họa kiến trúc nhà ở, ghi chép tỉ mỉ kích thước và tỉ lệ các phiến cẩm thạch cùng chi tiết tranh tường trang trí. Trong thời gian ở Italy, ông còn sưu tầm nhiều loại vải, nghiên cứu cách từng chất liệu rủ xuống và tạo nếp gấp. Tinh thần nghiên cứu gần với khảo cổ ấy đặt nền móng cho phong cách độc đáo khi ông vẽ cảnh La Mã và Ai Cập cổ đại, chuyển trọng tâm từ chiến thắng quân sự hùng tráng, cảnh tượng thần thoại kỳ vĩ sang đời sống hằng ngày của thế giới cổ xưa.
Hai vợ chồng có ba người con. Marie-Pauline nhiều lần làm mẫu cho tranh của chồng, nổi tiếng nhất là bức Entrance to a Roman Theatre (Lối vào một nhà hát La Mã). Nhưng năm 1869, bà đột ngột qua đời vì bệnh đậu mùa, khiến cuộc hôn nhân kết thúc bi thương.
Một năm sau, chiến tranh Pháp–Phổ bùng nổ, Alma-Tadema đưa các con đến London. Trong môi trường mới, ông nhanh chóng kết bạn với những nghệ sĩ nòng cốt của phong trào Tiền Raphael, trong đó có Edward Burne-Jones và Ford Madox Brown. Không lâu sau, ông gặp và yêu Laura Theresa Epps, học trò của Brown. Hai người kết hôn vào tháng 7/1871.
Nước Anh trở thành mảnh đất màu mỡ cho sáng tác của Alma-Tadema. Những người bạn Tiền Raphael ảnh hưởng đến phong cách, khiến màu sắc trong tranh ông tươi sáng hơn và nét cọ tinh tế hơn. Công chúng thời Victoria lúc đó say mê những phát hiện khảo cổ liên tục xuất hiện, rất quan tâm đề tài cổ điển, nên tranh ông được đón nhận nồng nhiệt. Danh tiếng của ông tăng đều trong thập niên 1870, cuối cùng ông được bầu làm viện sĩ Viện Hàn lâm Nghệ thuật Hoàng gia năm 1879.
Khảo cổ học, cẩm thạch và ánh sáng
Suốt sự nghiệp, Alma-Tadema không ngừng xây dựng một kho tư liệu thị giác đồ sộ, ảnh hưởng đến gần như mọi bức tranh. Từ vân đá cẩm thạch, đồ nội thất, vải vóc cho đến cách đặt hoa, mỗi chi tiết đều được nghiên cứu kỹ trước khi hoàn thiện.
Cách khắc họa tinh tế bề mặt vật liệu trở thành sức hấp dẫn đặc trưng của ông. Tường đá và sân hiên dưới nét cọ ấy tuy gợi cảm giác nặng, chắc, nhưng lại trong sáng; ánh sáng phản chiếu tạo những biến đổi dịu nhẹ. Cẩm thạch trắng hiếm khi chỉ mang một màu trắng, mà chứa sắc xanh nhạt, màu kem ấm, hồng phớt và bóng râm thay đổi, hiện lên với chất cảm như đá đánh bóng dưới nắng Địa Trung Hải ấm áp.
Dù vẽ đài phun nước, bến cảng hay biển rộng, mặt nước trong tranh Alma-Tadema luôn có bóng phản chiếu trong trẻo, hòa hợp tự nhiên với kiến trúc xung quanh. Ông dành sự tỉ mỉ tương tự cho y phục lụa, vật dụng bằng đồng, cánh hoa mềm và làn da nhẵn mịn: mỗi chất liệu có đặc trưng thị giác riêng nhưng cùng thống nhất trong tổng thể bố cục.
Nhiều tác phẩm của ông diễn tả những phút nhàn tản, song tuyệt nhiên không phải những cảnh bất động khuôn sáo. Có người cắm hoa, có người nghe nhạc công biểu diễn, người khác nhìn ra biển, dừng lại suy tư. Với ông, tạo bầu không khí thường quan trọng hơn kể một câu chuyện. Họa sĩ mời người xem tưởng tượng đời sống hằng ngày của thế giới cổ điển, thay vì chỉ chứng kiến các biến cố lịch sử lớn.
Sự kết hợp chiều sâu học thuật với sức hấp dẫn giác quan khiến tranh ông có ảnh hưởng vượt ra ngoài phòng trưng bày. Các nhà làm phim Hollywood thời kỳ đầu trực tiếp tìm cảm hứng từ tác phẩm ông khi hình dung Hy Lạp và La Mã cổ đại trên màn ảnh. Bộ phim The Ten Commandments (Mười điều răn) do Cecil B. DeMille đạo diễn năm 1956 lấy cẩm thạch Địa Trung Hải sáng bóng, bầu trời xanh tươi và kiến trúc Hy Lạp–La Mã trong tranh ông làm bản mẫu cho những bối cảnh công phu. Tranh Alma-Tadema cũng lưu truyền rộng rãi qua bản khắc và các ấn phẩm minh họa, đến với đông đảo người yêu nghệ thuật ngoài giới sưu tập tinh hoa.
Phạm vi sáng tạo ngày càng mở rộng
Trong các thập niên 1880 và 1890, Alma-Tadema nhận nhiều vinh dự: huy chương danh dự tại Triển lãm Thế giới Paris năm 1889, tư cách hội viên danh dự Hội Kịch nghệ Đại học Oxford năm 1890, và huy chương vàng lớn tại Triển lãm Mỹ thuật Quốc tế Brussels năm 1897. Năm 1899, ông được phong tước hiệp sĩ ở Anh, trở thành nghệ sĩ châu Âu lục địa thứ tám nhận vinh dự này. Sau đó, ông còn góp phần tổ chức khu trưng bày của Anh tại Triển lãm Thế giới Paris năm 1900; hai bức tranh tham dự được trao chứng nhận Grand Prix. Tác phẩm của ông tiếp tục thu hút chú ý tại Triển lãm Thế giới St. Louis năm 1904.
Cũng trong thời gian ấy, hoạt động sáng tạo của ông mở rộng từ hội họa sang thiết kế sân khấu, gồm trang phục và bối cảnh, cùng thiết kế nội thất. Từ khung tranh, vải vóc đến đồ nội thất, ông đều tham gia thiết kế, chế tác; trong đó có chiếc ghế dài kinh điển với lớp vải in lụa hiện được lưu giữ ở Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan. Những mối quan tâm này thường phản ánh vào tranh, nơi xuất hiện đồ nội thất và y phục do chính ông thiết kế. Trong giai đoạn ấy, ông tiếp tục sáng tác những bức tranh tinh tế mang thẩm mỹ cổ điển được ca ngợi, như The Finding of Moses (Tìm thấy Moses).
Sau gần 40 năm chung sống, Laura qua đời năm 1909. Những năm tiếp theo, sức khỏe họa sĩ ngày càng suy yếu. Mùa hè năm 1912, ông sang Đức chữa loét dạ dày với con gái Anna đi cùng; ông qua đời ngày 25/6 năm ấy, hưởng thọ 76 tuổi. Ông được an táng trong hầm mộ Nhà thờ St. Paul ở London, một biểu hiện rõ về danh vọng của mình.
Từ bị lãng quên đến được tôn vinh trở lại
Khi chủ nghĩa hiện đại nổi lên đầu thế kỷ XX, giới phê bình nghệ thuật gạt bỏ truyền thống hàn lâm của thời Victoria. Những phẩm chất từng đặt nền móng cho thành công của Alma-Tadema — kỹ thuật trau chuốt, yêu cầu chính xác về chi tiết khảo cổ, đề tài cổ điển được lý tưởng hóa — bị gắn nhãn quá bảo thủ. Đến giữa thế kỷ XX, tác phẩm ông hiếm khi được trưng bày, gần như biến mất khỏi những trình thuật chính thống về lịch sử nghệ thuật.
Đến cuối thế kỷ XX, giới học thuật bắt đầu đánh giá lại hội họa hàn lâm Victoria trên cơ sở giá trị riêng của nó, đưa Alma-Tadema trở lại tâm điểm chú ý. Qua các cuộc triển lãm, dự án phục chế và nghiên cứu mới, công chúng không chỉ nhìn thấy tài nghệ xuất chúng mà còn nhận ra mối liên hệ chặt chẽ giữa tác phẩm của ông với những phát hiện khảo cổ đương thời. Các nhà sử học không còn hạ thấp tranh ông thành những mộng tưởng hoài cổ, mà xem đó là sự diễn giải tinh tế về thế giới Địa Trung Hải cổ đại, bắt rễ từ nghiên cứu chặt chẽ và chịu ảnh hưởng của tri thức khảo cổ đang mở rộng khi ấy.
Ngày nay, Alma-Tadema được công nhận là một trong những họa sĩ hàn lâm xuất sắc nhất thế kỷ XIX. Sự nghiệp của ông cho thấy danh tiếng nghệ thuật có thể thăng trầm theo những thay đổi trong chuẩn mực phê bình, ngay cả khi kỹ thuật hội họa điêu luyện và chiều sâu nghiên cứu lịch sử của nghệ sĩ vẫn tiếp tục để lại ảnh hưởng sâu rộng.
Về tác giả: Sarah Isak-Goode là nhà văn và nhà sử học nghệ thuật ở vùng Tây Bắc Thái Bình Dương của Mỹ. Họ của bà mang nghĩa “cười sảng khoái”, gợi tinh thần nhiệt thành trong mọi việc. Kết hợp vai trò học giả và người kể chuyện, bà tìm hiểu những kết nối giữa con người qua nhiều thế kỷ, diễn giải sự vật từ góc nhìn giàu tính nhân văn để làm quá khứ sống lại. Ngoài viết lách, bà thích du lịch, vẽ tranh, đọc sách và đi bộ đường dài với chú chó Thor.
Nguồn: Đại Kỷ Nguyên; bản gốc tiếng Anh mang tên “Rediscovering Sir Lawrence Alma-Tadema: The Hidden Grandeur of Victorian Classical Painting”.