
Phân tích – Bình luận | Theodore Dalrymple
Bài bình luận sau được The Epoch Times đăng ngày 20/11/2026, trong bối cảnh một loạt dịch vụ công nghệ tại Mỹ gián đoạn. Những cách diễn giải, so sánh và đánh giá dưới đây là quan điểm của tác giả; câu chuyện của E.M. Forster được nhắc đến là tác phẩm hư cấu, không phải một dự báo đã được xác nhận.
Những lần gián đoạn lặp lại, liên tiếp của các dịch vụ thiết yếu phụ thuộc vào liên lạc điện tử không chỉ gây bất tiện thực tế — chuyến bay bị hủy, thanh toán chậm trễ, hàng hóa không được phân phối, v.v. — mà còn gây bất an về tâm lý.
Khi những điều tồi tệ nối tiếp nhau xảy ra, “bộ não bò sát nguyên thủy” trong chúng ta, theo cách ví von của tác giả, gợi rằng ta đang bị tấn công, rằng có điều gì đó được phối hợp và nguy hiểm đang diễn ra. Chúng ta có thể chấp nhận hai chuyện xấu liên tiếp là sự trùng hợp, nhưng không phải một chuỗi sáu chuyện. Ta trở nên đa nghi.
Chúng ta đột nhiên đối diện không chỉ với sự phụ thuộc vào những thứ mà mình không hiểu cách vận hành, mà còn với sự dễ tổn thương và tình trạng gần như bất lực của mình. Đột nhiên ta nhận ra mình không hiểu thế giới đang sống, dù trước đây vẫn coi việc nó vận hành hằng ngày là điều hiển nhiên, như thể thế giới vốn phải như vậy. Giờ đây ta mới nhận thấy có quá ít điều trong đời mình thực sự hiểu, chứ chưa nói đến kiểm soát.
Hãy đối chiếu với cuộc sống của người nông dân — tôi từng có đôi chút tiếp xúc với cuộc sống ấy ở châu Phi. Một người nông dân thường xuyên sống trước nguy cơ tai họa, chẳng hạn hạn hán, lũ lụt, hỏa hoạn, côn trùng phá hoại, sốt, và ở châu Phi, thậm chí cả rắn cắn. Hậu quả đối với người ấy đến ngay: đói, khát hoặc chết, chẳng hạn.
Nhưng người ấy tin rằng mình hiểu thế giới của mình. Anh ta cho rằng có thể xoa dịu những thế lực độc ác đang đe dọa mình; và nếu việc xoa dịu ấy không có tác dụng, như thường xảy ra, anh ta có thể giải thích thất bại bằng sự hiểm ác của những linh hồn chi phối thế giới — thế giới của riêng anh ta cũng là toàn bộ thế giới đối với anh ta — hoặc bằng phù phép của những người hàng xóm có ác ý. Chẳng hạn, người Azande ở Sudan từng tin rằng không ai chết nếu không có phù phép.
Vậy nên, dẫu thế giới của người nông dân có khắc nghiệt hoặc tàn nhẫn đến đâu, anh ta vẫn hiểu nó, hay ít nhất nghĩ mình hiểu. Từ góc độ tâm lý, ảo tưởng rằng mình hiểu cũng tốt như sự hiểu biết thực sự. Thậm chí nó thường còn tốt hơn, bởi một người có tư duy hoàn toàn duy lý biết rằng hiểu biết của mình luôn chưa trọn vẹn, không lời giải thích nào là cuối cùng; như những người nông dân Haiti nói về các vấn đề trong đời họ: “Sau những ngọn núi, lại có những ngọn núi”.
Với người nông dân ấy, số điều cần giải thích là hữu hạn. Anh ta có thể giữ trong đầu gần như tất cả những điều đó cùng lúc. Anh ta biết thức ăn và nước uống đến từ đâu; ngôi nhà do chính tay mình dựng lên. Số việc mà anh ta phải dựa vào người khác làm giúp là hữu hạn. Rất có thể anh ta tự làm những công cụ ít ỏi của mình, hoặc biết ai làm chúng.
Điều này không có nghĩa anh ta bằng lòng với cuộc sống hiện tại, hoặc sẽ không nắm lấy cơ hội có đời sống vật chất đầy đủ hơn nếu được trao, ngay cả khi phải đánh đổi sự hiểu biết về thế giới của mình. Lối sống giản dị thường được ca ngợi nhưng hiếm khi được chọn, ít nhất là ở dạng đơn giản nhất có thể. Có rất ít người yêu cuộc sống đơn sơ đến mức từ bỏ khả năng được trợ giúp y tế khi đau ốm; mà y học hiện đại không thể tồn tại nếu thiếu một nền tảng rộng lớn của sản xuất công nghiệp và công nghệ. Chúng ta có thể mong một cuộc sống giản đơn hơn, nhưng không phải cuộc sống hoàn toàn đơn sơ ấy.
Trái với người nông dân, chúng ta sống với rất ít sự hiểu biết, hay nói đúng hơn là ảo tưởng mình hiểu. Phần lớn thời gian, điều đó không khiến ta bận tâm, cho đến khi có việc trục trặc. Nếu chiếc máy tính tôi đang dùng để viết bỗng ngừng hoạt động, tôi sẽ chẳng biết làm gì ngoài tìm một kỹ thuật viên; mà việc đó cũng có thể chẳng dễ dàng, chắc chắn sẽ tốn thời gian, gây bực bội và buồn chán.
Điều đúng với máy tính cũng đúng với nhiều vật dụng hay dịch vụ quan trọng làm nên cuộc sống hiện tại của tôi. Tôi hoàn toàn phụ thuộc vào rất nhiều thứ mà mình không hiểu và thường coi là hiển nhiên. Chắc chắn không chỉ riêng tôi như vậy.
Hầu hết chúng ta không nghĩ về mạng lưới rộng lớn mà mình đang phụ thuộc. Hơn nữa, ngay cả người am hiểu công nghệ nhất — người yêu công nghệ thay vì sợ công nghệ — cũng có giới hạn hiểu biết. Chẳng hạn, nhà khoa học máy tính xuất sắc nhất cũng sẽ không hiểu hết sự vận hành của nền kinh tế Ấn Độ. Nhà sử học uyên bác nhất cũng không biết về những sự kiện sau 50 năm nhiều hơn một người ngồi quán bar tẻ nhạt tưởng mình biết tuốt. Toàn bộ thế giới quá phức tạp để chúng ta nắm bắt.
Điều ấy hầu như không quan trọng, cho đến khi nhiều thứ cùng lúc hỏng hóc. Thật lạ, chính tiểu thuyết gia E.M. Forster lại nhìn thấy rõ những hậu quả có thể rất tai hại của việc chúng ta ngày càng lệ thuộc vào những thứ và cơ chế không hiểu, nhưng vẫn coi hoạt động của chúng là điều đương nhiên.
Forster thường không được xem là tác giả khoa học viễn tưởng, mà là tiểu thuyết gia viết về những nét tinh tế trong quan hệ con người. “The Machine Stops” — “Cỗ máy ngừng chạy” — xuất bản năm 1909, là lần duy nhất ông bước vào thể loại ấy, nhưng đó là một tác phẩm rất xuất sắc.
Ông hình dung một thế giới tương lai, nơi nhân loại sống dưới lòng đất trong những căn phòng riêng biệt. Con người chỉ liên lạc qua phương tiện điện tử, còn tiếp xúc trực tiếp gần như bị xem là điều đáng ghê sợ. Các nhu cầu, kể cả giải trí, được đáp ứng bằng mệnh lệnh điện tử. Môi trường vật chất hoàn toàn nhân tạo của họ được kiểm soát. Khả năng tập trung đã teo lại. Không ai biết bộ máy khổng lồ — Cỗ Máy trong nhan đề — vận hành ra sao, hoặc ai hay điều gì điều khiển nó; bộ máy ấy không chỉ khiến đời sống này trở nên khả thi mà còn biến nó thành đời sống duy nhất có thể có.
Rồi Cỗ Máy bắt đầu hỏng. Ban đầu chỉ có vài dấu hiệu nhỏ, vài chỗ kém hiệu quả; chẳng bao lâu, mọi thứ ngừng hoạt động. Con người trở nên bất lực như ấu trùng trong một tổ côn trùng. Sự tinh vi bên ngoài của họ hóa ra chỉ là ảo tưởng. Không có khả năng tự tìm thức ăn và nước uống, họ đứng trước sự tuyệt chủng.
Những đợt gián đoạn gần đây chỉ kéo dài trong thời gian ngắn. Mọi thứ đã được khôi phục, tất cả trở lại bình thường — tác giả nhận xét ở thời điểm viết bài. Nhưng những ai đã đọc “The Machine Stops” không thể không tự hỏi: “Liệu đây có phải khởi đầu của sự kết thúc?”
Điều chúng ta cần về mặt tâm lý, để tự trấn an rằng mọi thứ về căn bản vẫn nằm dưới sự kiểm soát của con người, là một kẻ thù có vẻ hợp lý, hoặc một vật tế thần, mà sự độc ác của nó có thể giải thích những gì đã xảy ra. Kẻ thù ít nhất cũng là con người, và như vậy có thể bị chống lại. Nhưng nếu trên thực tế không có kẻ thù ấy, nếu trục trặc vốn nằm trong cách chúng ta sống, thì nỗi lo âu bất lực là phản ứng duy nhất có thể có.
Thế giới của người nông dân quả thật giản đơn hơn, dù kém tiện nghi hơn rất nhiều.
Theodore Dalrymple. Theo The Epoch Times, “When the Machine Stops”, ngày 20/11/2026. Các quan điểm trong bài là của tác giả và không nhất thiết phản ánh quan điểm của The Epoch Times hoặc DKN.TV.