Bình luận của William Brooks, The Epoch Times. Bài viết thể hiện quan điểm của tác giả.
Các nhà giáo dục phương Tây có quay lưng với những nền tảng truyền thống của giáo dục khai phóng hay không? Nếu có, vì sao điều đó đáng quan tâm?
Đây là những câu hỏi cốt lõi trong cuốn sách mới giàu suy ngẫm của học giả Canada Patrick Keeney, “Liberal Learning and the Modern University: Reclaiming the Intellectual and Moral Foundations of Higher Education” (Học tập khai phóng và đại học hiện đại: Khôi phục nền tảng trí tuệ và đạo đức của giáo dục đại học). Câu trả lời có ý nghĩa vượt xa khuôn viên trường. Nếu quản trị dân chủ cần những công dân có khả năng phán đoán sáng suốt, cân nhắc và đối thoại văn minh, giáo dục khai phóng là một yêu cầu thiết yếu về văn hóa.
Giáo sư Keeney tập trung vào sự rời xa đáng tiếc của phương Tây đối với giáo dục đại học truyền thống. Đại học đã trở nên lớn hơn, quan liêu hơn và đắt đỏ hơn. Họ ngày càng nói bằng ngôn ngữ của năng lực, kết quả đầu ra và quản lý hiệu quả. Tuy nhiên, vấn đề còn sâu xa hơn những ưu tiên sai lệch. Sự đồng nhất về tư tưởng và bộ máy hành chính vượt quá vai trò đã trở thành những mối quan ngại nghiêm trọng. Trên thực tế, đại học hiện đại dường như đã đánh mất cảm nhận về mục đích của mình.
Tác giả khẳng định học tập khai phóng — việc vun bồi năng lực phán đoán, trí tưởng tượng và tự do trí tuệ — là nền tảng thiết yếu của nền văn minh chúng ta. Nó không chỉ chuẩn bị cho một nghề nghiệp hay làm phương tiện truyền dẫn các trào lưu văn hóa. Ở hình thức tốt đẹp nhất, đó là sự dẫn nhập vào những câu hỏi bền vững về sự tồn tại của con người: Chân lý là gì? Công lý là gì? Thế nào là một cuộc đời tốt đẹp? Chúng ta có trách nhiệm gì với nhau? Tự do có nghĩa gì? Chúng ta nên trở thành những người như thế nào?
Keeney đặc biệt dựa vào cách hiểu của triết gia Anh Michael Oakeshott: giáo dục là bước vào cuộc đối thoại của nhân loại. Nó không chỉ là tích lũy thông tin, mà là gặp gỡ di sản trí tuệ của các thế hệ trước và những ý tưởng có thể thách thức chính quan niệm của chúng ta.
Ý nghĩa đối với đời sống công dân
Tình trạng của đại học hiện đại có những hệ quả sâu sắc đối với đời sống công dân. Dân chủ tự do không thể hoàn toàn dựa vào các khuôn khổ hiến pháp. Nó cần những công dân biết lắng nghe, cân nhắc bằng chứng, phân biệt lập luận với lời khẳng định, thay đổi suy nghĩ và bất đồng mà không coi bản thân việc bất đồng là không chính đáng. Những thói quen ấy không tự nhiên xuất hiện; chúng phải được vun đắp.
Sau cùng, nỗi lo của Keeney về sự suy tàn của học tập khai phóng dẫn đến mối quan tâm về hệ quả đối với xã hội. Sinh viên có thể tốt nghiệp với bằng cấp giá trị và năng lực kỹ thuật, nhưng ít có kinh nghiệm khảo sát các ý tưởng một cách có kỷ luật. Những người tốt nghiệp như vậy có thể được chuẩn bị cho việc làm, song lại thiếu nghiêm trọng sự chuẩn bị để trở thành công dân trưởng thành. Đây là vấn đề ngày càng cấp thiết trong một nền văn hóa chính trị bị chia rẽ, với những tuyên bố cạnh tranh về thân phận nạn nhân và thông tin thiếu tin cậy tràn lan.
Những thói quen tư duy suy yếu
Keeney cho rằng mục đích nền tảng của đại học là vun bồi những phẩm chất trí tuệ cần để định hướng trong thế giới: khiêm nhường, độc lập, can đảm, trung thực, tò mò và sẵn lòng theo đuổi một lập luận đến bất cứ đâu nó dẫn tới. Những phẩm chất này khó hòa hợp với một văn hóa hiện nay trong đó bất đồng tự động bị cảm nhận như sự tổn thương. Ông đặc biệt lo ngại khuynh hướng xem sự xúc phạm là một dạng gây hại và ưu tiên can thiệp của nhà trường hơn đối thoại trí tuệ.
Câu hỏi không phải sinh viên có nên được đối xử lịch thiệp và tôn trọng hay không — tất nhiên là có. Câu hỏi là: đại học có thể hoàn thành mục đích giáo dục khi ưu tiên bảo vệ sinh viên khỏi sự khó chịu về trí tuệ hay không? Nếu đại học không làm, ai sẽ chuẩn bị cho họ đối diện những câu hỏi khó?
Những nền dân chủ vận hành tốt cần công dân có thể bất đồng mà không biến mọi khác biệt thành xung đột đạo đức. Nếu đại học khăng khăng rằng các ý tưởng gây khó chịu phải bị ngăn chặn thay vì được trả lời, họ làm suy yếu những thói quen tư duy mà việc cân nhắc chính trị phụ thuộc vào.
DEI và mục tiêu quản trị thiếu rõ ràng
Thảo luận của Keeney về đa dạng, công bằng và hòa nhập (DEI) nêu một điểm liên quan. Ông không phủ nhận tính chính đáng của bình đẳng hay giá trị của việc đông đảo mọi người tham gia giáo dục đại học. Điều ông lo ngại là điều xảy ra khi việc theo đuổi đa dạng vượt khỏi mở rộng cơ hội tiếp cận và trở thành một khuôn khổ tư tưởng buộc sinh viên phải dùng để diễn giải mọi vấn đề xã hội, chính trị.
Ông nhận xét rằng đa dạng nhân khẩu học không tạo ra đa dạng trí tuệ. Một đại học có thể đa dạng hơn về thành phần người học nhưng kém đa dạng hơn về những ý tưởng được chấp nhận để thảo luận. Dân chủ cần công dân có khả năng trao đổi với người nghĩ khác mình, cùng một không gian công cộng nơi đối thoại không lập tức trở thành cuộc tranh đua giữa những căn tính và tuyên bố bị áp bức.
Phê bình của ông đối với chủ nghĩa quản trị gắn với cùng lập luận ấy. Ông không chỉ phản đối việc đại học có quá nhiều quản trị viên. Điều ông phản đối là tư duy quản lý đang dần thay thế tư duy học thuật. Khảo cứu học thuật tất yếu có tính bất định; nó dựa trên việc chất vấn giả định, theo đuổi bằng chứng bất ngờ và chấp nhận khác biệt quan điểm. Trong khi đó, nhà quản trị tìm kiếm sự nhất quán, kết quả đo lường được, sự tuân thủ và quản lý rủi ro.
Khi các ưu tiên quản lý chi phối, đại học bắt đầu coi trọng sự ngăn nắp hơn hiểu biết, sự hài hòa của tổ chức hơn tự do trí tuệ. Theo Keeney, kết quả là các ưu tiên truyền thống bị đánh mất. Đại học vẫn giảng dạy, nghiên cứu và cấp bằng, nhưng ngày càng không chắc chắn về những mục tiêu dẫn đường cho công việc của mình.
Không thể thờ ơ
Chuyện đại học không chỉ liên quan đến giáo sư, sinh viên và nhà quản trị. Đại học là những thiết chế quan trọng qua đó một xã hội dân chủ truyền lại di sản trí tuệ. Việc họ làm ảnh hưởng đến chất lượng chung của đời sống công cộng.
Lập luận của Keeney đáng được nghiêm túc xem xét, kể cả từ những người có thể chất vấn một phần chẩn đoán của ông. Ông hỏi liệu một xã hội gắn bó với tự do có thể thờ ơ với kiểu giáo dục cần thiết để thực hiện tự do một cách có trách nhiệm hay không. Cải cách đại học có thể khó hơn chúng ta nghĩ, nhưng Keeney đưa ra lý do thuyết phục để bắt đầu. Muốn khôi phục học tập khai phóng, đại học phải làm một số việc khác đi. Ông nêu một danh sách thuyết phục những nguyên tắc nền tảng cần trở lại: tự do tư tưởng, khảo cứu nghiêm túc, khiêm nhường trí tuệ, giá trị tự thân của tri thức và vun bồi nhân cách.
Thông điệp của vị giáo sư rất rõ: học tập khai phóng không phải thứ xa xỉ mang tính trang trí dành riêng cho sinh viên triết học, lịch sử hoặc văn chương. Nó thuộc về nền tảng trí tuệ của một xã hội có trật tự. Câu hỏi thiết yếu được đặt ra là: còn đủ người tin rằng giáo dục có mục đích vượt ngoài bằng cấp, việc làm và theo đuổi lợi ích cá nhân hay không?
Một điều chắc chắn: dân chủ tự do sẽ không được duy trì chỉ bằng thiết chế và thủ tục. Nó phụ thuộc vào những công dân biết sử dụng thiết chế một cách sáng suốt — những người có thể phân biệt thật giả, hiểu lập luận đối lập và nhận ra tự do bao gồm trách nhiệm lẫn quyền lợi. Đại học không thể bảo đảm mọi người tốt nghiệp đều đạt các lý tưởng này. Nhưng với tư cách xã hội, chúng ta có thể chọn vun bồi thay vì bỏ mặc chúng.
Giáo dục tạo ra hệ quả vượt xa trường học, cao đẳng và đại học. Sau cùng, nó sẽ tác động đến chính tương lai của chúng ta. Vì vậy, thờ ơ không phải một lựa chọn — đó là lý do chủ đề trong cuốn sách của Patrick Keeney cần được mọi người quan tâm.
Quan điểm trong bài là của tác giả và không nhất thiết phản ánh quan điểm của The Epoch Times.
Tác giả: William Brooks. Nguồn: The Epoch Times — College Matters: Liberal Education Should be Everyone’s Business.