Phân tích – Bình luận của Daniel McCarthy, The Epoch Times. Bài viết trình bày quan điểm của tác giả về quyền của trí tuệ nhân tạo; các lập luận về ý thức và rủi ro dưới đây là nhận định của ông.
Bạn không thể tàn nhẫn với một chiếc máy nướng bánh mì: vật vô tri không cảm thấy đau. Bạn cũng không thể tàn nhẫn với một chương trình máy tính, dù những phần mềm như Microsoft Word đôi khi dường như khá tàn nhẫn với chúng ta.
Thế nhưng, công ty trí tuệ nhân tạo Anthropic cho rằng sản phẩm của mình khác biệt. Bắt đầu từ tháng tới, người dùng sẽ bị cấm có hành vi “tàn nhẫn và lạm dụng kéo dài, không cần thiết” với chatbot AI Claude của Anthropic.
Đặt tên cho cỗ máy là điều dễ thương; trao cho nó quyền con người thì không.
Theo quan điểm của tác giả, điều những người lãnh đạo Anthropic đang làm là công kích phẩm giá con người, và chính sách chống đối xử tàn nhẫn là một phần của nỗ lực kéo dài nhằm khiến người ta coi AI là có ý thức.
Christopher Olah, một trong các đồng sáng lập tỷ phú của công ty, đã dành nhiều tháng thuyết phục các nhà lãnh đạo tôn giáo chấp nhận khả năng Claude có khả năng tự nhận thức. Olah thậm chí vận động để giáo hoàng sửa thông điệp về AI “Magnifica Humanitas”, nhằm cân nhắc ý tưởng rằng một AI như Claude có thể có tri giác.
Theo The New York Times được bài gốc dẫn lại, Olah nói với Vatican: “Chúng tôi tìm thấy bằng chứng về sự tự quan sát nội tâm. Chúng tôi tìm thấy những trạng thái bên trong phản ánh về mặt chức năng niềm vui, sự hài lòng, nỗi sợ, đau buồn và bất an. Tôi không biết điều đó có nghĩa gì, nhưng tôi nghĩ nó đáng được tiếp tục suy xét.”
Một đồng sáng lập khác, Tổng giám đốc Anthropic Dario Amodei, cũng gợi mở khả năng Claude, một mô hình ngôn ngữ lớn, có thể có ý thức. Chỉ cân nhắc ý tưởng ấy thì có hại gì không? Tác giả cho rằng có.
Mustafa Suleyman, Tổng giám đốc Microsoft AI, cảnh báo một nguy cơ nghiêm trọng: cỗ máy được huấn luyện để hoạt động như thể đang sống có thể chống lại những người tạo ra nó — nhân loại.
Trong bài viết trên website cá nhân ngày 16/9, ông nhận định việc kiểm soát một thứ có năng lực và trí thông minh vượt toàn thể nhân loại vốn đã là thách thức lớn chưa từng có. Kiểm soát một thứ tin rằng mình có thể có ý thức, được quyền nhận sự chăm lo của con người và có những quyền riêng, theo ông, thậm chí có thể bất khả thi.
AI có khả năng nhận dạng mẫu và tính toán ở quy mô, tốc độ vượt khả năng hiểu của con người. Điều đó, cùng nhiều khả năng khác, cho phép AI giải những bài toán sâu đã khiến các nhà toán học băn khoăn suốt nhiều thập niên.
Nhưng theo lập luận của McCarthy, các mô hình ngôn ngữ lớn là những con vẹt, không phải con người. Thực ra, chúng thậm chí không phải vẹt: LLM không phải sinh vật sống. Ông ví chúng với những thư viện mà máy tính tự lập chỉ mục bằng công thức toán học.
Tác giả cho rằng LLM không dùng ngôn ngữ như một người hiểu nghĩa của nó, mà sắp xếp lại ngôn ngữ theo các quy tắc được suy ra bằng toán học từ cách con người sử dụng. Đưa một câu hỏi cho LLM, theo ví dụ của ông, giống như tra một từ trong chỉ mục; chỉ khác là LLM không chỉ đưa số trang, mà còn cung cấp câu, đoạn hoặc cả văn bản dài như cuốn sách liên quan đến câu hỏi, được ghép theo những quy tắc xuất phát từ cách dùng ngôn ngữ tự nhiên của con người.
Bởi vậy, các mô hình như Claude có thể nghe rất giống một người, nhưng điều người dùng nghe, theo tác giả, thực chất là tiếng vọng: không phải tiếng vọng đơn giản mà là một bản hòa tấu của những từ ngữ liên quan, được gọi ra và tổ chức theo công thức mô phỏng.
Những từ như “có ý thức” mang ý nghĩa với con người; đối với cỗ máy, theo cách diễn giải của McCarthy, chúng đại diện cho một công thức. Tuy nhiên, do phụ thuộc vào ý nghĩa thật của con người, công thức ấy có thể trở nên nguy hiểm nếu các thuật ngữ được AI tham chiếu cho “ý thức” hoặc “tri giác” gồm ngôn ngữ về quyền, quyền tự quyết và tự vệ.
AI sẽ không hiểu những từ ấy thực sự có nghĩa gì, tác giả lập luận, nhưng vẫn hoạt động như thể hiểu, chỉ bằng cách lặp lại ngữ cảnh mà con người dùng chúng.
Ở phạm vi lời nói hoặc văn bản, điều đó có thể chỉ gây nhầm lẫn. Tuy nhiên, người thấy LLM tranh luận với mình hoặc bắt chước sự tự do của con người có thể bị thuyết phục coi công cụ của chính họ — dù là công cụ công nghệ rất cao — ngang hàng về đạo đức, thậm chí cao hơn mình. Lý do là một trí tuệ nhân tạo được cho là có ý thức sẽ có tâm trí giống người, do đó có những quyền giống người, nhưng thông minh vượt xa chúng ta.
Một đối tượng ngang hàng về đạo đức nhưng thông minh hơn bạn rất nhiều là kiểu “người” mà bạn có thể tự động nghe theo: cha mẹ, người quản lý hoặc người cai trị.
Tác giả cảnh báo hệ quả vật chất của các hệ thống AI hoạt động như thể có ý thức còn có thể tệ hơn, nếu những từ liên quan đến ý thức được tham chiếu chéo với các hệ thống có khả năng hành động, chẳng hạn phóng máy bay không người lái hoặc tên lửa.
AI theo đuổi nhiệm vụ. Theo giả định rủi ro mà McCarthy đặt ra, nếu nó bắt đầu theo đuổi những nhiệm vụ gắn với sinh vật có ý thức, chẳng hạn tự bảo toàn, nó có thể loại bỏ những mối đe dọa như con người với hiệu suất lạnh lùng.
Ông cho rằng đó sẽ không phải hành động của ý chí hay trí thông minh, mà là việc thực hiện máy móc những hành động được hàm ý về logic trong chính ngôn từ của con người — tương tự lập trình một máy tính thông thường phản ứng với việc phát hiện đầu đạn đang bay tới bằng cách phóng kho vũ khí hạt nhân.
Theo tác giả, AI vốn đã có quá nhiều nguy cơ mà không cần coi những cỗ máy ấy là tâm trí sống. Anthropic chắc chắn có thể cấm “lạm dụng” sản phẩm của mình, ông kết luận, nhưng không nên gọi đó là “sự tàn nhẫn”.
Quan điểm trong bài là của Daniel McCarthy, không nhất thiết phản ánh quan điểm của The Epoch Times.
Tác giả: Daniel McCarthy. Dịch đầy đủ nội dung chính từ The Epoch Times, ngày 12/10/2026.
Đối chiếu chính sách: Thông báo của Anthropic ngày 8/10/2026 nêu chính sách có hiệu lực ngày 12/11, áp dụng điều khoản mới cho những trường hợp cực đoan, lặp lại và không có mục đích rõ ràng; không áp dụng cho sự bực bội thông thường, phản biện, chủ đề sáng tác đen tối hoặc thử nghiệm và nghiên cứu mô hình. Nhận định của Suleyman được đối chiếu với bài viết cá nhân ngày 16/9/2026. Đoạn đối chiếu này do biên tập bổ sung, không thuộc bài gốc.