Nằm ở cuối sông Mê Kông, đồng bằng Sông Cửu Long (ĐB SCL) đang chịu ảnh hưởng trực tiếp của hàng loạt dự án thủy điện phía thượng nguồn. Mối lo lớn hơn khi sắp tới Trung Quốc cho hoạt động 8 đập thủy điện rất lớn.

Theo Người Lao động , hiện Trung Quốc đã quy hoạch 25 bậc thang thủy điện trên dòng chính và 120 bậc thang trên dòng nhánh với tổng công suất khoảng 28.000 MW; đã và đang xây dựng 8 đập thủy điện rất lớn trên thượng nguồn sông Mê Kông, ảnh hưởng lớn đến hạ lưu sông.

Theo ước tính của nhóm tư vấn nghiên cứu nông nghiệp quốc tế CGIRA: Đến năm 2030, cả vùng hạ lưu ĐB SCL sẽ bị bao phủ bởi khoảng 470 đập thủy điện lớn nhỏ. Số lượng hồ chứa được quy hoạch trên thượng lưu sông Mê Kông sẽ đạt tổng dung tích 101,9 tỷ m3.

Thủy điện Dachaoshan của Trung Quốc xây dựng trên sông Mekong. (Ảnh: AP)

Hiện tại, chỉ có 4 quốc gia gồm: Lào, Thái Lan, Campuchia và Việt Nam đã ký kết Hiệp định Hợp tác phát triển bền vững lưu vực sông Mê Kông năm 1995. Trung Quốc và Myanmar không ký hiệp định và chỉ là các quốc gia “đối thoại”. Bởi thế, việc giải quyết triệt để vấn đề xây dựng đập thủy điện, ảnh hưởng tới môi trường, dòng nước của sông Mê Kông vô cùng khó khăn.

Ngay cả Lào – quốc gia đã ký Hiệp định Hợp tác phát triển bền vững lưu vực sông Mê Kông năm 1995 vẫn có những dự án thủy điện quy mô lớn nằm trên thượng nguồn Mê Kông bao gồm: Xayaburi, Don Sahong (xây dựng từ tháng 11/2013 và dự kiến hoàn thành tháng 5/2018) và Pak Beng (chủ đầu tư đã lập xong báo cáo F/S và trình Chính phủ Lào tháng 11/2016 để phê duyệt và thực hiện).

Hiện trạng các công trình thủy điện trên dòng Mê Kông. (Ảnh: Zing)

ĐB SCL chịu ảnh hưởng trực tiếp và nghiêm trọng

PGS, TS. Lê Anh Tuấn, Phó viện trưởng Viện Biến đổi khí hậu, Trường Đại học Cần Thơ nhận định: Bản chất ĐB SCL được hình thành do phù sa sông Mekong. Vùng đất này sẽ bị sụt lún khi không còn phù sa. Bài toán biến đổi khí hậu sẽ xảy ra nhanh hơn, nặng nề hơn khi các đập thủy điện lần lượt chặn dòng chính sông Mê Kông, theo Zing .

Hàng trăm năm nay, lượng phù sa bồi lấp mỗi năm từ sông Mê Kông đang giúp ĐB SCL trở nên màu mỡ, tránh bị sụt lún và có một lượng thủy sản dồi dào. Tuy nhiên, vài năm trở lại đây, khi các dự án thủy điện mọc lên như nấm sau mưa trên suốt thượng nguồn Mê Kông thì những ảnh hưởng tiêu cực tại ĐB SCL xuất hiện rõ: Khô hạn trầm trọng, mùa nước lụt về muộn hơn mọi năm, sụt lún, xâm ngập mặn diễn ra nghiêm trọng….

Một báo cáo của Ủy ban Sông Mekong chỉ ra rằng: Nếu cả 3 công trình thủy điện nói trên của Lào đi hoạt động, thì tổng lượng dòng chảy trên sông Mê Kông sẽ giảm 6,2%/tháng. Xâm nhập trên sông xâm nhập mặn trên sông Tiền, sông Hậu lấn sâu vào từ 2,8-3,8 km.

Đến khi cả chuỗi 11 đập thủy điện (8 của Trung Quốc, 3 của Lào) hoạt động thì tổng lượng dòng chảy sẽ giảm hơn 27%/tháng, xâm nhập mặn sẽ vào sâu trên sông Tiền, sông Hậu ước tính tăng lên khoảng từ 10-18 km.

Người dân sinh sống tại ĐB SCL sẽ trực tiếp bị ảnh hưởng khi hàng loạt sinh kế bị ảnh hưởng thậm chí cắt đứt. Gần 20 triệu cư dân ĐB SCL sống bằng nông nghiệp và đánh bắt cá sẽ bị đe dọa bởi các thủy điện này.

Tùng Anh