Bóc trần một quy trình hãi hùng bào chế Đông dược giả: xông, ủ hóa chất có độc hại để “biến” khoai mì thành vị thuốc hoài sơn, nhìn bên ngoài khó mà phân biệt cho được.

Trước Tết Nguyên đán Mậu Tuất, người dân phản ánh các cơ sở ở ấp Bến Đình (xã Phú Đông, H.Nhơn Trạch, tỉnh Đồng Nai) chế biến củ mì (sắn) sử dụng hóa chất gây ô nhiễm, người hít phải thấy hoa mắt, chóng mặt, đau đầu, buồn nôn… theo báo Thanh Niên.

Thủ phủ hoài sơn giả

Công nhân cạo sơ vỏ khoai mì để chuẩn bị đưa vào xông. (Ảnh: Tiểu Thiên – Đàm Huy)

Tại ấp Bến Đình, dọc hai bên đường Trần Văn Trà có hàng loạt bãi phơi khoai mì. Mỗi bãi rộng hàng ngàn mét vuông, khoai mì nguyên củ (đã được cạo sơ vỏ) hoặc xắt lát phơi trên những tấm bạt mỏng dưới mặt đất, nhiều tấm rách nát, bám đất cát đen sì cùng nhiều đống khoai mì phủ bạt kín mít. Quanh bãi phơi, rác, củ mì hư thối vương vãi khắp nơi… “Những hộ dân ở đây làm nghề này lâu rồi. Họ mua khoai mì ở H.Long Thành (Đồng Nai), chở về bằng các xe tải lớn…”, bà H. (ngụ ấp Bến Đình, xã Phú Đông) cho hay.

Bà D., một hộ gia công khoai mì, cho biết: “Tôi nhận khoai mì củ được chẻ sẵn làm 2, 3, 4 của bà M. về cắt, gọt sao cho giống hình dạng hoài sơn (một vị thuốc đông y) với tiền công 1.000 đồng/kg; còn xắt lát khoai mì củ khỏe hơn nhưng tiền công chỉ 20.000 đồng/bao 60 kg”.

Ông T., con trai bà M., nói thẳng: “Ở đây không có hoài sơn thật mà chỉ có hoài sơn giả làm từ khoai mì, khoai từ, trong đó khoai từ giả hoài sơn là giống nhất. Khoai mì được bào chế giả hoài sơn bán trong nước, còn khoai từ được bào chế hoài sơn giả chỉ để xuất khẩu. Mỗi tháng tôi làm 100 tấn khoai mì tươi, ra thành phẩm vài chục tấn hoài sơn”.

Khi khách hàng tỏ vẻ lo ngại lấy hàng về bán không kịp có thể bị mốc, ông T. cam kết: “Hàng tôi được xông, ủ thuốc đến 3 lần, để cả năm trời vẫn trắng tinh, không bị mốc. Đã xông 3 lần thuốc, phơi nắng như vậy đảm bảo không bao giờ bị mốc, trừ khi đụng nước. Với kinh nghiệm của gia đình hơn 20 năm trong nghề, tôi bảo đảm hàng không bao giờ bị mốc, nếu mốc tôi sẵn sàng nhận lại hàng, thối tiền lui”.

Quy trình “hô biến”

Đổ lưu huỳnh vào lon, thêm dầu. (Ảnh: Tiểu Thiên – Đàm Huy)

Thuốc mà ông T. nhắc tới, sau nhiều ngày tìm hiểu chúng tôi xác định là lưu huỳnh. Đây cũng chính là hóa chất mà người dân phản ánh có mùi hắc, gây chóng mặt, buồn nôn… khi các cơ sở chế biến khoai mì sử dụng.

Hoài sơn là củ mài (mọc trong rừng) sấy khô, có màu trắng tinh. Trong khi đó, khoai mì có màu trắng ngà. Điểm khác biệt dễ thấy nữa là củ mài ruột đặc, không có “dây tim” như khoai mì… Vậy quy trình xông, ủ thuốc để “biến” khoai mì thành hoài sơn ra sao?

Ông T. trong một lần tiết lộ: “Khoai mì tươi mua về đưa cho nhân công gọt sơ vỏ bên ngoài rồi xông lưu huỳnh nhiều ngày liền, củ khoai mì rút hết nước, trắng tinh thì tim khoai cũng tan luôn. Xông xong đợt 1, đem đi phơi 20 nắng (tức phơi 20 ngày dưới nắng – PV). Sau đó, xông lưu huỳnh lần thứ hai để trữ (tránh bị mốc) bán quanh năm suốt tháng. Khi có khách đặt hàng hoài sơn, lấy khoai mì trữ ra cạo rửa sạch, xắt lát, rồi xông lưu huỳnh lần thứ 3, phơi khô và giao hàng”. Ông này còn nhấn mạnh, trong 3 lần xông, lần xông đầu đóng vai trò quyết định, nếu không có kinh nghiệm thì lô hàng còn ẩm cao sẽ bị hư, làm lỗ vốn.

Lưu huỳnh tích lũy nhiều sẽ gây ung thư

Đập lưu huỳnh đóng cục để xông khoai mì. (Ảnh: Tiểu Thiên – Đàm Huy)

Theo lương y Nguyễn Đức Nghĩa (ngụ Q.3), hoài sơn hay còn gọi sơn dược, là thân rễ của cây củ mài. Cây củ mài là một loại dây leo trên mặt đất, có thân củ. Củ mài có dạng hình trụ thẳng hay cong, có thể dài 1 m, đường kính từ 2 – 10 cm với nhiều rễ con. Củ mài mọc hoang ở khắp vùng rừng núi, nhiều nhất ở một số tỉnh phía bắc.

Ngoài tinh bột, củ mài còn có chất muxin, allantoin, axit amin, acginin, cholin, men tiêu hóa mantoza… Củ mài sau khi đào lên, cạo vỏ, sấy khô bào chế thành vị thuốc bổ mang tên hoài sơn với công dụng như: bồi bổ tỳ vị, tăng cường chức năng tiêu hóa; bổ thận; bổ phổi, điều trị các chứng ho hen; sinh tân dịch, cân bằng âm dương trong cơ thể; điều trị xuất tinh sớm và bệnh tiểu đường…

Ngoài là vị thuốc đông y chữa trị nhiều loại bệnh, hoài sơn không thể thiếu trong món gà tiềm thuốc bắc, lẩu dê… Do củ mài tự nhiên mọc trên rừng, năng suất thấp nên không đủ cung cấp cho thị trường, từ đó dẫn đến tình trạng làm giả hoài sơn.

Dược sĩ Lê Kim Phụng, Khoa Y học cổ truyền Đại học Y Dược TP.HCM, cho rằng việc dùng lưu huỳnh xông, ủ khoai mì để làm giả hoài sơn không chỉ đe dọa sức khỏe người sản xuất, mà còn đe dọa sức khỏe người sử dụng phải loại hoài sơn giả này.

“Nhiều nhà thuốc sử dụng lưu huỳnh xông đông dược để chống mối mọt, ẩm mốc; đồng thời giúp đông dược dẻo, mềm mại, làm dược liệu trắng sáng và đẹp hơn. Tuy nhiên, chất này nếu tích lũy nhiều trong cơ thể sẽ gây ung thư”, dược sĩ Phụng cảnh báo.

Hoàng Kỳ