Hai loài cá heo cách nhau nửa vòng trái đất lần lượt đứng trước bờ vực tuyệt chủng vì Trung Quốc.

Loài cá heo vây trắng baiji từng là loài cá heo vây nước ngọt sống duy nhất ở vùng sông Dương Tử nổi tiếng ở Trung Quốc. Những ngư dân địa phương hay thuỷ thủ xem chúng như một loài vật thiêng liêng và là người bảo hộ trên sông.

Chỉ sau vài thập kỷ công nghiệp hoá quá mức, trong đó có dự án đập Tam Hiệp khổng lồ của Trung Quốc, loài cá baiji dần dần biến mất. Vào năm 2006, các nhà khoa học tuyên bố loài cá quý hiếm này đã bị tuyệt chủng, nghĩa là dù có tìm thấy vài cá thể thì cũng không đủ để phục hồi loài cá này.

Nhưng có lẽ đây không phải là loài cá cuối cùng là nạn nhân của Trung Quốc.

Ở phía bên kia trái đất, khu vùng Vịnh California của Mexico, loài cá heo chuột vaquita cũng đứng trước nguy cơ bị xóa sổ.

Loài cá heo nhỏ nhất thế giới

Với thân hình chắc nịch, mỏ ngắn, cùng những vòng tròn nổi rõ quanh mắt, loài cá heo vaquita trông như một nhân vật bước ra từ phim hoạt hình Pixar.

Tranh vẽ loài cá heo vaquita (Tác phẩm của Barbara Taylor)
Tranh vẽ loài cá heo vaquita (Tác phẩm của Barbara Taylor)

Giống cá heo nhỏ này vốn nhút nhát, thường tránh xa các tàu thuyền và con người. Chúng không nhảy lên khỏi mặt nước như cá heo vây dolphin  mà chỉ ngoi lên để thở và lại lặn xuống. Khi lớn lên, cá heo vaquita chỉ dài khoảng từ 1,2m-1,5m và nặng dưới 45kg.

Giống cá heo nhỏ vaquita (Ảnh: C. Faesi thuộc quyền sở hữu ảnh của Omar Vidal)
Giống cá heo nhỏ vaquita (Ảnh: C. Faesi thuộc quyền sở hữu ảnh của Omar Vidal)

Phần thượng của Vịnh California là nơi duy nhất trên hành tinh có loài cá heo này sinh sống. Vào khoảng cuối năm ngoái, Uỷ ban Phục hồi Cá heo Vaquita  Quốc tế ước tính loài cá này chỉ còn khoảng 60 con.

Siêu lợi nhuận từ bong bóng cá

Cá heo vaquita không phải là mục tiêu đánh bắt của ngư dân, mà chúng bị ‘vạ lây’ vì sống cùng khu vực với loài cá vược totoaba.

Bong bóng của cá totoaba được coi là món cao lương mỹ vị ở Trung Quốc, đồng thời là liều thuốc chữa vô sinh và tuần hoàn máu. Tới nay chưa có nghiên cứu nào khẳng định về công dụng trên, tuy nhiên từ nhiều năm này bong bó cá totoaba đã trở thành món quà biếu quý hiếm để hối lộ các quan chức Trung Quốc.

Ở Hong Kong, một bong bóng cá có thể lên tới 18.000-25.000 đôla (khoảng 400 đến 560 triệu đồng), và có thể còn cao hơn ở Trung Quốc, theo điều tra của Tổ chức Hoà Bình Xanh (Greenpeace) Châu Á.

Với giá thành cao ngút như vậy, loại bong bóng cá này được mệnh danh là “thuốc phiện của biển”, và là mặt hàng buôn lậu siêu lợi nhuận từ Mexico qua Mỹ, tới Hong Kong và cuối cùng là tới Trung Quốc.

Làm sao để cứu cá heo vaquita?

Một lý do quan trọng khiến cá heo vaquita bị giết hại là loại lưới rê dùng để bắt các vược totoaba. Chíng phủ Mexico đã ban bố lệnh cấm đánh bắt bằng lưới rê ở vùng thượng của Vịnh California vào năm ngoái. Điều này làm giảm hoạt động đánh bắt cá vược, từ đó hạn chế việc cá heo vaquita bị đánh bắt nhầm. Tuy nhiên, các hoạt động đánh bắt bất hợp pháp vẫn tiếp diễn.

Trong khi đó, người Trung Quốc sẵn sàng trả rất nhiều tiền để những kẻ bắt trộm có thể chi trả chi phí bị phạt, bị tịch thu hay để hối lộ.

Cá heo nhỏ vaquita bị giết trong lưới rê được đặt để bắt cá vược totoaba ở El Golfo de Santa Clara, Sonora, México, tháng 2/1992 (Ảnh chụp bởi Christian Faesi, bản quyền thuộc Omar Vidal)
Cá heo nhỏ vaquita bị giết trong lưới rê được đặt để bắt cá vược totoaba ở El Golfo de Santa Clara, Sonora, México, tháng 2/1992 (Ảnh chụp bởi Christian Faesi, bản quyền thuộc Omar Vidal)

Tiến sĩ Frances Gulland, nhà khoa học cấp cao tại Trung tâm Động vật có vú Biển (MMC) cho rằng “Chúng ta đều phải có vai trò cứu lấy loài cá heo vaquita. Trung Quốc phải có trách nhiệm truy tìm những người mua bong bóng cá”.

Tuy nhiên, từ trước đến nay Trung Quốc luôn thờ ơ với chủ đề bảo tồn cá heo này.

Ông Oona Layolle, thuộc Hiệp hội bảo tồn vùng biển Shepherd, kiến nghị chính phủ Mỹ và Mexico cần áp đặt lệnh cấm vận thương mại với Trung Quốc để kiềm chế việc buôn bán trái phép.

Uỷ ban Phục hồi Cá heo Vaquita  Quốc tế cũng đề nghị cấm các tàu đánh cá đi vào khu vực Vịnh California vào ban đêm, cấm sở hữu hay mua bán lưới rê trong khu vực này, và tăng các hình phạt về tội giết các loài động vật đang bị đe doạ.

Ủy ban cũng đề nghị ngư dân sử dụng lưới được thiết kế không giết hại cá heo vaquita.

Các chuyên gia cũng đang xem xét việc di dời loài cá heo vaquita đến nơi khác. Nhưng cho đến nay, họ vẫn chưa chắc liệu việc này có khả thi hay không.

Dưới đây là đoạn phim tài liệu về loài cá heo vaquita:

Theo Petr Svab, Đại Kỷ Nguyên tiếng Anh
Bạch Như biên dịch

Xem thêm: