Có hai thành phố lớn của Trung Quốc đã triển khai chính sách hạn chế dân số vào năm ngoái, và các dữ liệu chính thức cho thấy chính sách này có thể đã có hiệu lực.

Trong một con hẻm làm nghề dệt may của quận Lão Tây Môn (Laoximen) tại thành phố Thượng Hải, nhiều khu nhà ở đều trống rỗng và không một bóng người. Khu di tích lịch sử ở trung tâm thành phố đang bị phá hủy từ từ, và nhiều cư dân đã phải rời bỏ nó, để lại hàng dãy nhà bậc thang truyền thống với các ô cửa sổ đóng kín và những dấu hiệu phá dỡ được tìm thấy trên cửa ra vào.

Theo tờ The Guardian, Lão Tây Môn là một trong một số khu vực lân cận của Thượng Hải đang được “nâng cấp” trong cuộc chạy đua không ngừng nghỉ của thành phố về phương diện hiện đại hóa. “Giảm tải dân số” đã được các phương tiện truyền thông Nhà nước Trung Quốc loan báo như là một câu trả lời cho “căn bệnh đô thị lớn” (big city disease), căn bệnh mô tả một thành phố bị ô nhiễm, quá chật chội chen chúc và quá nhiều người sống trong đó.

Kết quả là, cả Thượng Hải và Bắc Kinh (thủ đô của Trung Quốc), đã và đang thực hiện hạn chế dân số vào năm ngoái. Thượng Hải có kế hoạch giới hạn dân số ở mức 25 triệu người, Bắc Kinh ở mức 23 triệu người.

Lão Tây Môn
Một phụ nữ Trung Quốc giặt quần áo ở Lão Tây Môn, khu phố cổ nhất của thành phố Thượng Hải, vốn đang dần dần bị phá hủy. (Ảnh: Chandan Khanna / AFP / Getty Images)

Dường như các chính sách quy hoạch đô thị trong đó kiểm soát dòng chảy của dân nhập cư và trục xuất những lao động có tay nghề thấp đang phát huy tác dụng. Theo các số liệu chính thức, Bắc Kinh có 21,7 triệu người vào cuối năm 2017, ít hơn khoảng 20.000 người so với cuối năm 2016, trong khi dân số Thượng Hải giảm khoảng 10.000 người, còn 24,18 triệu người.

Mặc dù chính sách một con (được thực hiện vào năm 1979) đã được bãi bỏ, tỷ lệ sinh tại Trung Quốc đã giảm vào năm ngoái, so với các năm trước đó. Trong khi đó, dân số Trung Quốc đang già đi, và một cuộc khủng hoảng nhân khẩu học sẽ gây áp lực lớn cho các dịch vụ Nhà Nước từ vấn đề chăm sóc sức khoẻ cho đến vấn đề việc làm.

Tuy nhiên, những đạo luật mới của chính phủ Trung Quốc mới là nguyên nhân chính dẫn đến sự sụt giảm dân số tại Thượng Hải và Bắc Kinh. Những nỗ lực không ngừng để “làm đẹp” cả hai thành phố này đang được tiến hành, bao gồm việc xây mới những khu phố chật hẹp và xuống cấp; tập hợp những người bán hàng rong vào một chỗ; đóng cửa, di dời địa điểm đối với hàng trăm khu chợ, và xây tường gạch xung quanh các nhà hàng, quán bar và cửa hàng không có giấy phép hoạt động chính thức.

Mặc dù chính phủ nói rằng các chính sách dân số mới đây không nhắm vào nhóm người lao động di cư có thu nhập thấp, các nhà phê bình cho rằng những cải cách này đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến tầng lớp nghèo nhất trong thành phố.

An Huy
Các công nhân nhập cư từ An Huy tải đồ nội thất trên một chiếc xe tải sau khi bị trục xuất khỏi nhà của họ ở quận Đại Hưng, Bắc Kinh. (Ảnh: Kevin Frayer / Getty Images)

Hàng chục nghìn người nhập cư đã bị trục xuất khỏi Bắc Kinh hồi tháng 11 năm ngoái, khi chính quyền Trung Quốc tiến hành giải quyết tình trạng nhà ở bất hợp pháp. Sau khi đám cháy ở một khu đông dân cư ở ngoại ô phía nam Bắc Kinh đã làm 19 người thiệt mạng, chính quyền sở tại đã bắt đầu tiến hành phá dỡ hàng loạt ngôi nhà và trục xuất dân cư trên diện rộng. Một số người dân chỉ có vài phút để thu dọn đồ đạc và rời bỏ căn nhà của mình.

Nhiều người dân Trung Quốc rất bất mãn về hành động này của chính quyền, cho rằng đám cháy chỉ là một cái cớ để chính quyền đẩy nhanh tiến độ “thanh trừng” các khu nhà ở trái phép, vốn chủ yếu là cửa hiệu và nhà ở của những người dân có thu nhập thấp, nhằm xua đuổi những người dân nhập cư nghèo khó ra khỏi thành phố Bắc Kinh.

Trung Quốc
Một bức ảnh chụp những người dân nghèo tại Trung Quốc đang phải rời khỏi những ngôi nhà cũ kỹ của họ. (Ảnh: South China Morning Post)

Tại Thượng Hải, chính phủ cũng đã tiến hành phá hủy hàng loạt các ngôi nhà của những lao động có trình độ tay nghề thấp.

“Nơi từng là ngôi nhà của 4 gia đình nghèo giờ đây đã bị biến thành tầng trệt của một tòa nhà sang trọng dành cho người giàu”The Guardian dẫn lời Saskia Sassen, một Giáo sư về Xã hội học tại Đại học Columbia và cũng đồng thời là tác giả của cuốn sách Expulsions (tạm dịch tiêu đề: Trục xuất).

Giáo sư Sassen nhận định rằng các thành phố như Thượng Hải hay Bắc Kinh đang tạo điều kiện thuận lợi cho tầng lớp trung lưu với thu nhập cao định cư tại đây, nhưng lại xua đuổi các tầng lớp có thu nhập thấp hơn ra các vùng ngoại ô của thành phố. Việc này tạo ra tiềm năng kinh tế bất động sản tại khu vực trung tâm thành phố, nhưng các căn hộ mới xây có thể là quá đắt đỏ, với giá cả cao gấp 20 lần thu nhập trung bình hàng năm của một cư dân trong thành phố.

giờ cao điểm
Giao thông tại Bắc Kinh trong giờ cao điểm. (Ảnh: Kevin Frayer / Getty Images)

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, nhu cầu về các công việc và dịch vụ lao động tay chân cơ bản sẽ luôn luôn hiện hữu. Vì vậy, những nỗ lực đẩy người lao động nhập cư ra khỏi thành phố có thể sẽ làm gia tăng những vấn đề mới.

Tiến sĩ Yan Song, giám đốc tại Đại học Bắc Carolina, phụ trách chương trình giáo dục về các thành phố Trung Quốc, chia sẻ: “Bạn thu hút sự giàu có vào trung tâm thành phố, nhưng bạn đẩy những người có thu nhập thấp ra khỏi thành phố. Nhu cầu về các dịch vụ lao động tay chân cơ bản vẫn sẽ luôn tồn tại, nhưng những người lao động này sẽ phải mất nhiều thời gian hơn để tiến vào thành phố mỗi khi đi làm việc”.

“Dân số không phải là gốc rễ của “căn bệnh đô thị lớn” (big city disease) này; đó chính là do sự quản lý yếu kém của các cấp thành phố, trong vấn đề xây dựng cấu trúc đô thị, gây ra tắc nghẽn giao thông trầm trọng và quá tải dân số”, tiến sĩ Song nói.

Hóa Khoa