Tại cuối con đường hẹp ở Fangzheng, một thị trấn hẻo lánh phía đông bắc Trung Quốc, bên cạnh một khu rừng bạch dương và thông im lìm, là cánh cổng sắt bị khóa của Vườn Hữu nghị Trung – Nhật, theo tờ NY Times.

Nhưng bên trong không có vườn hoa nào cả. Thay vào đó, chỉ có những ngôi mộ của khoảng 5.000 người Nhật đã chết trong sự kiện Mãn Châu (Manchuria) khi Đế Quốc Nhật Bản bị bại trận vào thời điểm cuối Thế chiến II, và các đội quân chiến thắng của Liên Xô tràn vào.

Vườn Hữu nghị đã được xây dựng như một đài tưởng niệm cho giai đoạn bi thương của lịch sử, trở thành một biểu tượng của các mối quan hệ thân thiết bất thường, đã ràng buộc Fangzheng với Nhật Bản kể từ thời chiến tranh.

Thị trấn đã từng tự hào về những mối quan hệ với người Nhật, rằng đã dựng lên các biển hiệu cửa hàng bằng tiếng Nhật, và gửi đi một 1/5 dân số của thị trấn, tới sống và làm việc tại Nhật Bản. Nhưng khi sự thù địch giữa Nhật Bản và Trung Quốc bùng phát, người dân thị trấn Fangzheng nhận thấy họ bị quy là những kẻ phản bội.

Vào năm 2011, khu vườn bị đóng cửa sau khi những người theo chủ nghĩa dân tộc ‘bài Nhật’ tức giận vẩy sơn đỏ khắp mọi nơi.

Ngày nay, mặc dù người dân thị trấn đang theo dõi với sự hy vọng ‘thấp thỏm’, khi các mối quan hệ giữa Trung Quốc và Nhật Bản dường như ấm lên một lần nữa trong những tháng gần đây, theo hướng tháo gỡ những căng thẳng trên bán đảo Triều Tiên, và mối đe dọa chung về chiến tranh thương mại với Mỹ.

Những ngày này, khu vườn được trông coi bởi một cặp vợ chồng lớn tuổi, sống trong một ngôi nhà nhỏ kế bên cánh cổng. Họ ngăn chặn những vị khách hiếm hoi đi vào khu vườn mà không có sự cho phép của chính quyền thị trấn.

Mối quan hệ Trung Nhật

Vườn Hữu nghị Trung – Nhật tại Fangzheng, Trung Quốc. (Ảnh: The NY Times)

Người dân thị trấn nhận thấy họ bị cuốn vào một lịch sử phức tạp và đau đớn, hiện vẫn chia cắt 2 người khổng lồ kinh tế của châu Á.

Mối liên hệ giữa thị trấn Fangzheng với Nhật Bản, bắt nguồn từ những năm 1930, khi khu vực này của Trung Quốc, hiện thuộc tỉnh Hắc Long Giang, là một phần của nhà nước bù nhìn, do người Nhật dựng ra tại Mãn Châu. Trong nỗ lực kiểm soát khu vực thuộc địa này, Nhật Bản đã gửi đến đây hơn 380.000 người định cư, phần lớn là nông dân nghèo khó.

Khi người Nhật đầu hàng vào năm 1945, khoảng 10.000 người trong số những người định cư này đã bị mắc kẹt tại Fangzheng bởi binh lính Xô Viết.

Sự kiện Mãn Châu

Quân đội Liên Xô tại Cáp Nhĩ Tân trong sự kiện Mãn Châu, sau khi chiến thắng Đế quốc Nhật Bản, năm 1945

Bị cắt đứt đường trốn chạy, hàng ngàn người Nhật đã chết vì lạnh, bệnh tật và đói khát hoặc tự sát tập thể. Hàng ngàn người Nhật khác đã ở lại, rất nhiều con cái của họ đã được đem cho những gia đình Trung Quốc, bởi những người cha mẹ không còn cách nào khác, hoặc những đứa trẻ này bị bỏ rơi như trẻ mồ côi.

Thị trấn Fangzheng

Bà Gao Fengqin, 74 tuổi, một đứa trẻ mồ côi Nhật Bản trước đây. Khi mới 5 tuổi, bà đã được mẹ mình gửi cho một gia đình Trung Quốc tại Cáp Nhĩ Tân, để nuôi nấng.  (Ảnh: The NY Times).

Câu chuyện của họ bị lãng quên cho tới tận năm 1963, khi ông Chu Ân Lai, lãnh đạo thứ 2 của Trung Quốc khi đó, dưới quyền ông Mao Trạch Đông, đã ra lệnh cho chính quyền thị trấn khai quật những bộ xương người Nhật tại những ngọn đồi và các khu rừng xung quanh thị trấn để hỏa táng và chôn cất. Tro tàn được chôn và khu vực sau này trở thành Vườn Hữu nghị.

Khi Nhật Bản trở nên thịnh vượng vào những năm 1980, chính phủ Nhật bắt đầu cho hồi hương những đứa trẻ mồ côi trong chiến tranh, từ vùng đông bắc Trung Quốc. Những người này sau đó lần lượt giúp đỡ những họ hàng thân quyến và bạn bè người Trung Quốc của mình, chuyển tới Nhật Bản làm việc, học tập và kết hôn.

Năm 1995, một đứa trẻ mồ côi trước đây, hồi hương, đã xây dựng một tượng đài, tưởng niệm những cha mẹ Trung Quốc đã nhận con nuôi người Nhật.

Nhiều người trong số những đứa trẻ mồ côi khi xưa, trong đó có một số người giữ lại tên Trung Quốc, trong khi những người khác đã lấy lại tên Nhật khi hồi hương trở về, hiện là một trong số những vị khách thường xuyên nhất, đến thăm Vườn Hữu nghị.

Bà Gao Fengqin, 74 tuổi, một đứa trẻ mồ côi người Nhật trước đây, hiện đang sống tại Cáp Nhĩ Tân, cách Fangzheng khoảng 193 km, cho biết: “Vườn Hữu nghị là một nơi có nhiều ý nghĩa. Những chuyến viếng thăm không phải dành cho những người lính Nhật, mà là cho cha mẹ Trung Quốc, những người đã nuôi nấng chúng tôi”.

Làng Fangzheng

Những bảng quảng cáo cho các “trung tâm tư vấn” tại thị trấn. (Ảnh: The NY Times).

Sự kết nối ân tình của thị trấn Fangzheng với Nhật Bản, được thấy rõ rành rành qua những tấm biển lớn ở thị trấn, quảng cáo cho “các trung tâm tư vấn”, giúp đỡ tất cả mọi thứ, từ việc xin thị thực cho tới việc làm và tìm người kết hôn tại Nhật Bản.

An Hòa