Hệ thống Gulag, bao gồm một chuỗi trại cải tạo lao động giam giữ hàng triệu tù nhân dưới thời Liên Xô cũ, được xem là một biểu tượng ám ảnh trong lịch sử nước Nga.

Năm 2015, Chính quyền Nga đã mở một bảo tàng tại Matxcova để tưởng niệm hàng triệu người Nga bị ngược đãi trong các trại lao động Gulag giai đoạn 1930-1950.

GULAG là tên gọi tắt của Tổng cục Lao động cải tạo Liên Xô, chịu sự quản lý của Cảnh sát mật Liên Xô – ngày nay được coi là biểu tượng sống động cho tình trạng hỗn loạn vô luật pháp, nô lệ lao động dưới thời Stalin. Ban đầu, hệ thống này được thành lập dưới thời Lenin nhằm cải cách chế độ nhà tù sau cách mạng Bolshevik, theo Russia Pedia.

Bảo tàng Gulag
Bảo tàng 5 tầng trưng bày các vật dụng của tù nhân Gulag (Ảnh: Thewanderingscot)
Bảo tàng Gulag
Bảo tàng Lịch sử Gulag tại Matxcova. (Ảnh: Coffeeandcleveland)

Lực lượng lao động miễn phí xây dựng tương lai tươi sáng

Hệ thống Gulag bao gồm nhiều trại giam (trại lao động, trại trừng phạt, trại hình sự và trại chính trị, trại nữ, trại trẻ em, trại quá cảnh) được đặt chủ yếu tại các địa phương hẻo lánh của Siberia và phía Bắc. Những trại lao động này đã cung cấp một nguồn lực lao động đáng kể cho nền kinh tế Liên Xô dưới thời Stalin.

Bảo tàng Gulag
Hiện vật trưng bày tại Bảo tàng lịch sử Gulag – Cánh cửa buồng giam: hơn 170 tù nhân đã từng bị nhồi nhét vào một buồng giam giữ phía sau canh cửa này. (Ảnh: Thewanderingscot)

Các tù nhân Gulag là nhân lực chính của nhiều công trình xây dựng như Kênh đào Baltic – Biển Trắng, Kênh Matxcova – Volga, tuyến đường sắt chính Baikal – Amur, trạm thủy điện, các con đường chiến lược hay nhà máy công nghiệp tại các khu vực xa xôi hẻo lánh.

Tù nhân Gulag
Tù nhân Gulag cùng làm việc. (Ảnh: Spectator/ Getty)

Các tù nhân bị giam giữ ở đây bao gồm đủ mọi thành phần như tội phạm hình sự, hiếp dâm, trộm cắp, giết người. Nếu một người ăn trộm một cân khoai tây, thủ phạm có thể bị kết án 10 năm tại Gulag.

Bảo tàng Gulag
Hiện vật được trưng bày tại Bảo tàng Gulag: Một bản đồ của Nga cho thấy các địa điểm của các trại, được mô tả chi tiết trong cuốn sách “The Gulag Archipelago” (Quần đảo Gulag). (Ảnh: Coffeeandcleveland)

Tù nhân Gulag

Số lượng tù nhân trong các trại giam Gulag đạt đỉnh điểm trong những năm 1929-1953, dưới sự cầm quyền của Joseph Stalin, người đã sử dụng Gulag như một công cụ ổn định nhà nước Xô Viết. 

Bảo tàng lịch sử Gulag
Cầu thang trong Bảo tàng Lịch sử Gulag tái hiện không khí ảm đạm trong nhà tù. (Ảnh: GULAG HISTORY STATE MUSEUM)

Ngoài ra, Gulag cũng giam giữ những tù nhân chính trị, những người được coi là kẻ thù của chế độ, bất cứ ai có dấu hiệu cho thấy nguy cơ sẽ được chuyển tới trại hình sự. Nhiều người vô tội đã bị kết án vì “tội” đi làm việc muộn 3 lần (bị quy là hành động phá hoại) hoặc kể một câu chuyện đùa về quan chức chính phủ (có thể bị trừng phạt lên tới 25 năm).

Vận chuyển tù nhân

Hình thức vận chuyển tù nhân tới Gulag thậm chí còn gây khó chịu và đau đớn hơn chính khi ở trong trại. Đa số hành trình vận chuyển tù nhân bắt đầu tại ga đường sắt. Giống như việc bắt giữ tù nhân bí mật trong đêm, quá trình vận chuyển cũng được thực hiện không công khai, tránh xa nơi công cộng và tầm nhìn của người dân.

Hơn 60 người sẽ bị nhồi nhét vào một chiếc xe ngựa, được tạo thành từ các tấm ván gỗ, một vài tấm ván theo hàng ngang để ngủ. Bên trong xe không có ánh sáng, nhiều chuột và chấy rận lúc nhúc. Bất kể thời tiết, những người bị bắt chỉ được phép mặc duy nhất bộ quần áo họ đã mặc ở thời điểm bị bắt.

Công cụ bóc lột nô lệ lao động

Điều kiện trong trại, đối với những người sống sót sau chuyến đi, cực kỳ khắc nghiệt. Quần áo không đầy đủ và khẩu phần thức ăn thiếu hụt, thời tiết khắc nghiệt và giờ lao động kéo dài là những gì mà tù nhân ở đây phải chịu. Kết quả là, hầu hết tù nhân chết do kiệt sức và bệnh tật.

Tù nhân Gulag
Tù nhân nữ và trẻ em lao động trong trại Gulag. (Ảnh: Hawaiireporter)

Trong những năm 1930, để đáp ứng các mục tiêu kinh tế của trại, nhu cầu bắt giữ tù nhân làm lao động tăng cao, dẫn đến số lượng tù nhân gia tăng nhanh chóng. Thậm chí, mỗi Cảnh sát viên của cơ quan cảnh sát mật Liên Xô viết đều được chỉ định một hạn ngạch bắt giữ nhất định để đảm bảo lực lượng lao động đủ lớn trong Hệ thống trại tù Gulag.

Để đạt được hạn ngạch này, Cảnh sát mật đã ngụy tạo các vụ kiện những người dân thường, vô tội (việc này được mô tả sinh động trong truyện ngắn “Một ngày trong đời của Ivan Denisovich” của tác giả Aleksandr Solzhenitsyn).

Gulag
Cuốn sách:”One Day in the Life of Ivan Denisovich”. (Một ngày trong đời của Ivan Denisovich). (Ảnh: Baumanrarebooks)

Từ trại tù ra tiền tuyến

Trong suốt Thế Chiến II, số lượng tù nhân Gulag giảm mạnh, do hàng trăm ngàn tù nhân bị cưỡng chế đi lính và đưa thẳng ra tiền tuyến, bị ném vào những trận chiến nguy hiểm với tỷ lệ thương vong cao nhất.

Hệ thống Gulag
Bảo tàng Perm-36 , khôi phục trên nền trại tù Perm-36, (thuộc hệ thống Gulag) trên nền tảng cũ, nằm tại phía rìa tây của Dãy núi Ural, Nga. Hình ảnh được chụp trong Dự án Nghiên cứu Fulbright tháng 6/2006. (Ảnh: Stlcc)
Trại tù Gulag
Tác phẩm của tù nhân cho thấy trẻ em và người lớn bị suy dinh dưỡng và bệnh tật tại Perm-36. (Ảnh: Stlcc)

Sau Thế Chiến II

Sau chiến tranh, số lượng tù nhân trong các trại tù tăng mạnh trở lại, với khoảng 2,5 triệu tù nhân đầu những năm 1950. Nguyên nhân chính là việc xiết chặt pháp chế đối với tội trộm cắp tài sản. Hàng trăm ngàn án tù bị kéo dài thời hạn, cụ thể là tội trộm cắp vặt hoặc tham ô.

Một số ít tù nhân là người Balts và Ukraina từ những vùng đất mới được sát nhập vào Liên Xô, cũng như người Phần Lan, Ba Lan, Finns, Poles, Romani. Tù nhân chiến tranh bị giam giữ trong trại riêng biệt.

Nhà tù Gulag
Một nhà tù thuộc hệ thống Gulag. Bức ảnh từ album “Gulag by Tomasz Jizny”, ảnh: IPN/ Culture

Thống kê Gulag

Xét về mặt kinh tế, sản lượng của trại hầu như không bao giờ bù đắp nổi phí tổn vận hành Hệ thống Gulag. Phần lớn những cây gỗ bị đốn hạ mà không được đưa tới xưởng xẻ gỗ, nhiều tuyến đường sắt và kênh đào do tù nhân xây đều không được sử dụng do chất lượng kém. Tù nhân làm việc thiếu kỹ năng, thủ công và năng suất kém.

Tù nhân làm việc lên tới 14 giờ một ngày để đốn gỗ, khai thác mỏ, và thực hiện các công việc nặng nhọc khác. Khi tù nhân bị thương, họ sẽ bị gọi ra xếp hàng trong rừng và bị bắn hạ bởi súng máy. Hình thức lao động khổ sai tàn nhẫn kéo dài cho tới khi hệ thống Gulag bị loại bỏ vì không hiệu quả.

Tù nhân Gulag
Tù nhân Gulag. Bức ảnh từ album “Gulag by Tomasz Jizny” (Ảnh: Gaucheanticapitaliste)

Liên Xô không chỉ không có bất kỳ lợi lộc gì về kinh tế từ các trại mà còn phải chịu trách nhiệm về cái chết của hàng triệu tù nhân với con số 1.6 triệu người chết, theo công bố của Cảnh sát mật Liên Xô. Tuy nhiên, nhiều tư liệu đã thông kê con số này thực chất có thể lên tới 15 triệu người.

Cuộc giải thể lớn

Sau khi Stalin qua đời năm 1953, lượng tù nhân thuộc hệ thống Gulag suy giảm đáng kể. Việc phóng thích tù nhần chính trị bắt đầu vào năm 1954.

Gulag
‘Thẩm vấn mức độ 3’, hình vẽ minh họa về Gulag bởi Danzig Baldaev. (Ảnh: The Guardian)

Việc thả tự do được thực hiện trên diện rộng sau khi Tổng bí thư Đảng Liên Xô, Nikita Khrushchev, tố cáo chủ nghĩa Stalin trong bài phát biểu bí mật tại Đại hội Đảng Cộng sản Liên Xô lần thứ 20 vào tháng 2/1956. Đến cuối những năm 1950, hầu như tất cả “trại cải tạo lao động” đã bị giải thể. Hệ thống Gulag đã bị xử lý bởi MVD (Bộ Nội vụ Liên Xô), theo Lệnh 20 ngày 25/1/1960.

Tù nhân đóng băng trong trại tù tại Norilsk, Siberia, năm 1945. Các trại thường giữa khoảng không, xung quanh bao quanh bởi dây thép gai và tháp canh. (Ảnh: BBC)

Tuy nhiên, các trại lao động cưỡng bức vẫn tồn tại ở quy mô nhỏ ngay trong thời Gorbachev, khi chính phủ mở một số trại nhằm giám sát các nhà báo và các nhà hoạt động nhân quyền. Với sự tiến bộ dân chủ hóa, tù chính trị và tù nhân lương tâm đều đã không còn trong trại.

Quần đảo Gulag

Mặc dù rất nổi tiếng tại Liên Xô, cái tên Gulag chỉ trở nên quen thuộc ở phương Tây, sau khi cuốn tiểu thuyết đoạt giải Nobel “The Gulag Archipelago” (Quần đảo Gulag) của tác giả Aleksandr Solzhenitsyn được xuất bản năm 1973.

Quần đảo Gulag
“The Gulag Archipelago” (Quần đảo Gulag) của tác giả Aleksandr Solzhenitsyn. (Ảnh: Ebth)

Cuốn sách trước đó của ông, với cùng chủ đề, “One Day in the Life of Ivan Denisovich”. (Một ngày trong đời của Ivan Denisovich), miêu tả một ngày điển hình của tù nhân Gulag, ban đầu được xuất bản tháng trên tờ Novyi Mir (Thế giới Mới) lần đầu tiên tại Liên Xô tháng 11, nhưng đã bị cấm xuất bản và bị thu hồi tại tất cả các thư viện. 

Lối vào Bảo tàng Perm-36 ngày nay. Hình ảnh được chụp trong Dự án Nghiên cứu Fulbright tháng 6/2006. (Ảnh: Stlcc)
 

Minh Thành