Ngành khai thác ngọc bích ở Myanmar, một trong nền công nghiệp khai thác đá quý lớn nhất thế giới, đang bị xáo trộn trong nỗ lực đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của Trung Quốc, đôi khi phải trả giá bằng tính mạng con người.

Tuy nhiên, thương mại bùng nổ không đồng nghĩa với việc tăng trưởng có thể bù đắp những nguy hiểm trong khai thác. Trên thực tế, ngành công nghiệp chế biến ngọc của Myanmar đã suy yếu, chủ yếu do thiếu vốn, theo Nikkei Asian.

Trong đợt triển lãm thương mại hàng năm diễn ra vào tháng trước tại Naypyitaw, thủ đô của Myanmar, những viên đá xanh với tổng trị giá 423 triệu euro (tương đương 11,362 tỷ đồng) đã được bán ra, tăng 21,4% so với năm ngoái.

Khi các mỏ đá quý ở bang Kachin, phía cực Bắc của Myanmar mở rộng sản xuất để đáp ứng nhu cầu của người Trung Quốc, đã có những cáo buộc về việc thiếu đầu tư để cải thiện an toàn, dẫn đến một chuỗi các vụ tai nạn chết người.

Vào ngày 14/7, ít nhất 15 người đã thiệt mạng và khoảng 40 người khác bị thương trong vụ lở đất tại Mahar Gem ở thị trấn Hpakant, khu vực sản xuất ngọc bích nổi tiếng nhất của đất nước. Một cơn bão gió mùa tấn công làm bức tường đá sụp đổ khi mọi người đang khai thác ngọc.

Vụ tai nạn tấn công Hpakant chỉ một vài tuần sau vụ sạt lở đất vào tháng 5, trong đó ít nhất 17 người lao động địa phương và cư dân bị thiệt mạng.

Một quan chức chính phủ cho biết Myanmar và Guatemala là nguồn đá quý chính trên thế giới. Khoảng 80% ngọc bích của Myanmar đến từ bang Kachin. Nhiều người nhặt ngọc bích với hy vọng kiếm được thu nhập.

Không có nhiều thông tin chi tiết về tai nạn mỏ, nhưng Swedwatch, một tổ chức phi chính phủ có trụ sở tại Thụy Điển, đã công bố một bản báo cáo hồi tháng 6, với tiêu đề “Overlooked and Undermined”.

Báo cáo nói rằng “hàng ngàn người đã mất đất và việc làm, hàng trăm người chết mỗi năm trong vụ sạt lở đất và lũ lụt do khai thác ngọc bích.” Báo cáo cảnh báo ” nguy cơ tiềm ẩn trong hàng ngàn máy móc hạng nặng của nước ngoài được sử dụng trong các dự án khai thác nguy hiểm”.

Máy móc được cung cấp bởi các nhà sản xuất toàn cầu như, Caterpillar có trụ sở tại Hoa Kỳ, Komatsu và Volvo Construction Equipment của Nhật Bản, một đơn vị của Tập đoàn Volvo của Thụy Điển.

Sau khi Swedwatch kêu gọi các nhà cung cấp giám sát và hỗ trợ người dùng cuối, Komatsu trả lời rằng họ thường dựa vào các nhà phân phối để xác nhận thiết bị được sử dụng như thế nào, và họ không có quyền thu hồi máy móc.

Người Trung Quốc xem ngọc bích là “hòn đá thiên đường”, theo nhà đấu giá của Anh Christie.

Người mua Trung Quốc rất đông trong phiên họp năm nay của Gems Emporium. Có khoảng 4.300 thương gia đăng ký, trong đó 70% đến từ Trung Quốc.

Wan Guoqing thợ thủ công Fujian nói với Nikkei Asian Review rằng nhu cầu ngọc bích ở thị trường Trung Quốc đang tăng lên hàng năm. Một thương gia Quảng Đông cho biết doanh nghiệp của ông đã tăng ngân sách lên 1 triệu euro để mua ngọc bích.

Nhưng việc mở rộng thị trường chính cho ngọc bích Myanmar đã không giúp xây dựng ngành công nghiệp thủ công địa phương, thiếu vốn đã kiềm hãm sự tăng trưởng và hiện đại hóa của ngành.

Một doanh nghiệp gia công đá quý địa phương cho biết công nghiệp gia công ngọc bích trong nước đã suy giảm trong 5 năm qua.

Quặng ngọc bích phải được cắt và đánh bóng trước khi được bán như món đồ trang sức hoặc phụ kiện. Khi người phụ nữ này đến thăm các nhà máy gia công ở tỉnh Vân Nam phía Nam Trung Quốc, bà đã hiểu được chất lượng gia công của Myanmar cách biệt rất xa.

“Chúng tôi không có kỹ năng thiết kế mà họ có,” bà nói với Nikkei. “Chúng tôi không thể mua được máy móc họ dùng.” Min Thu, Tổng giám đốc của Gem Enterprise, thuộc Bộ Tài nguyên và Bảo tồn Môi trường, cho biết, chính phủ của họ cũng thừa nhận điều này.

Người phụ nữ này sẽ đóng cửa một trong những nhà máy do khó khăn trong việc cạnh tranh với công nghệ Trung Quốc. Bà cho biết hầu hết quặng ngọc bích thô được bán cho Trung Quốc và sản phẩm cuối cùng nhập khẩu vào Myanmar với giá cao gấp 10 lần.

Để cải thiện ngành công nghiệp địa phương, Bộ đã bắt đầu một dự án đào tạo vào năm ngoái với sự hỗ trợ của chính phủ tỉnh Vân Nam Trung Quốc, Min Thu nói. Chương trình gửi khoảng 50 lao động có tay nghề sang Trung Quốc để học các ký năng gia công mới nhất. Nhưng các nhà sản xuất địa phương ở Myanmar nghi ngờ sự nghiêm túc của chính phủ trong việc phát triển ngành đá quý. Một trong số họ nói chính phủ thích xuất khẩu nguyên liệu thô vì nó sẽ mang lại doanh thu thuế. Chính phủ không quan tâm đến tình hình trong nước.

Những cuộc xung đột sắc tộc sâu sắc ở Myanmar ngày càng gia tăng, một phần do xung đột về thương mại ngọc bích, đồng thời làm nản lòng ngành công nghiệp gia công ở địa phương. Ước tính hơn một nửa số đá khai thác ở Myanmar được buôn lậu sang Trung Quốc để tài trợ cho việc mua vũ khí.

Cuộc xung đột giữa chính phủ Myanmar và các chiến binh Kachin sẽ còn kéo dài. Swedwatch nói rằng “việc kiểm soát doanh thu từ các mỏ ngọc bích của Kachin là chiến lược ưu tiên cho cả hai.”

Thanh Hiền