“Kẻ hèn nhát hỏi: Có an toàn không?
Kẻ cơ hội hỏi: Có khôn khéo không?
Kẻ kiêu căng hỏi: Có được tiếng tăm gì không?
Nhưng kẻ có lương tâm hỏi: Có là lẽ phải không?
Và có khi ta phải chọn một vị trí không an toàn, không khôn khéo, cũng không được tiếng tăm nào cả, nhưng ta phải chọn nó, bởi vì đó là lẽ phải.”
_Martin Luther King, Jr., 1967_

Diệt chủng người Do Thái là một trong những thảm họa tàn khốc nhất trong lịch sử nhân loại. Đến mức chúng ta không thể hiểu vì sao tội ác kinh hoàng đó có thể tồn tại và vì sao trong một lúc con người có thể trở nên tàn ác không cách nào lý giải nổi như thế..

Vì sao tội ác này lại được phép diễn ra ngay giữa thế giới Tây phương văn minh, tiên tiến?

Vì sao người dân Đức lại có thể thờ ơ trước các cuộc thảm sát, bạo hành, và những trại tập trung hủy diệt?

Vì sao hàng xóm thân thiết hay thậm chí bạn bè thâm niên lại dễ dàng “trở mặt” chỉ bởi vì bên cạnh họ là những người Do Thái?

Và vì sao cả một dân tộc lại chấp nhận bị mất tự do, bị kiểm soát, và bị thị uy để ủng hộ nhà nước độc tài với niềm tin rằng đây chính là hy vọng và tương lai của dân tộc?

Năm 1967, tại trường trung học Cubberley Senior High School ở Palo Alto, California, Mỹ, thầy giáo trẻ Ron Jones đã tiến hành cuộc thực nghiệm ngay tại lớp học “Lịch sử thế giới đương đại” của mình để tìm lời giải đáp cho những câu hỏi ấy.

Ý tưởng bắt đầu từ một bài giảng về Đức Quốc xã, khi thầy Ron nhận được những câu hỏi tương tự. Và những gì xảy ra sau 1 tuần thực nghiệm khiến thầy hoàn toàn bất ngờ…

Thầy Ron Jones trong một bài viết trên tập san "The Catamount" của trường Cubberley (Vol 12, No.6, 1967), Đức Quốc xã
Thầy Ron Jones trong một bài viết trên tập san “The Catamount” của trường Cubberley (Vol 12, No.6, 1967).

“Sức mạnh từ kỷ luật”

Đó là một ngày tháng 4/1967, thầy Ron bắt đầu bài giảng về “Kỷ luật” – một trong những đặc trưng của chế độ Đức Quốc xã. Vì sao các vận động viên cần phải tuân thủ lịch trình luyện tập nghiêm ngặt? Vì sao các nhà khoa học không bao giờ từ bỏ để tìm ra điều gì đó mới mẻ? Đó là “kỷ luật” – động lực để thành công!

Để trải nghiệm sức mạnh của kỷ luật, thầy Ron yêu cầu cả lớp phải thực hiện tư thế ngồi mới: Lưng ngay, cổ thẳng, mắt nhìn lên bảng. Thầy cũng hướng dẫn một số trò chơi để luyện tập tư thế ngồi này. Ngay lập tức, tư thế mới được cả lớp hưởng ứng, bởi ai cũng nhận thấy mình tập trung hơn vào bài học. Cùng với đó là một số điều luật, như đứng dậy khi phát biểu, và bắt đầu câu trả lời bằng cụm từ “thưa thầy Jones”,…

“Sức mạnh từ cộng đồng”

Ngày thứ hai của thực nghiệm, thầy Ron giảng về ý nghĩa “cộng đồng”. Khi cả lớp cùng đồng thanh hô khẩu hiệu “Sức mạnh từ kỷ luật! Sức mạnh từ cộng đồng!”, họ cảm nhận được sợi dây gắn kết, rằng mỗi chúng ta là cá thể, là bình đẳng, và là đồng hành bên nhau.

Cũng từ đây, thầy Ron giới thiệu về phong trào mà thầy đặt tên là “Làn sóng thứ ba” (Tên gọi này cũng tương tự với “Đế chế thứ ba” của Đức Quốc xã). Những người đi biển có lẽ cũng biết rằng, trong một chuỗi sóng liên tiếp thì con sóng thứ ba luôn là lớn nhất và mạnh nhất. Và các thành viên của “Làn sóng thứ ba” đều có thế tay chào hỏi riêng. Kiểu chào này gây phấn khích trong các học viên, giúp họ cảm thấy tập thể mình là đặc biệt và duy nhất.

Các thành viên của “Làn sóng thứ ba” đều có thế tay chào hỏi riêng. Bức ảnh này là tấm poster từ bộ phim năm 2010 Lesson Plan - bộ phim kể về phong trào Làn sóng thứ ba của thầy Ron (Ảnh: Facebook), Đức Quốc xã
Các thành viên của “Làn sóng thứ ba” đều có thế tay chào hỏi riêng. Bức ảnh này là tấm poster từ bộ phim năm 2010 Lesson Plan – bộ phim kể về phong trào Làn sóng thứ ba của thầy Ron. (Ảnh: Facebook)

Những ngày tiếp sau đó, học sinh của lớp đều chào hỏi nhau bằng thế tay “Làn sóng thứ ba”. Trong các hành lang, tại thư viện, hay giữa phòng tập gym, người ta đều bắt gặp thế tay độc đáo ấy. Rất nhanh chóng, “Làn sóng thứ ba” thu hút sự chú ý của toàn trường. Nhiều học sinh bên ngoài cũng ngỏ ý muốn được tham gia.

“Sức mạnh từ hành động”

Vào ngày thứ ba, lớp học 30 người đã tăng lên thành 43 học viên (13 học sinh bỏ lớp để tham gia vào khóa học của thầy Ron). Và thầy Ron lại tiếp tục với bài giảng về “hành động”. Kỷ luật và cộng đồng sẽ vô nghĩa nếu thiếu mất hành động. Bài giảng cùng với các trò chơi thực hành trong lớp đã tạo nên sự phấn khích hiếm thấy. Mỗi học sinh đều tràn trề động lực, cảm thấy say mê và tuyệt đối trung thành với các lý tưởng của “Làn sóng thứ ba”.

Cũng từ đây, các “thẻ thành viên” được ra đời. Mỗi thành viên của “Làn sóng thứ ba” đều được yêu cầu thực hiện một nhiệm vụ nào đó, như thiết kế banner, canh gác lớp học, kết nạp thành viên mới, v.v. Cho đến cuối ngày, “Làn sóng thứ ba” đã có hơn 200 người tham gia. Sức ảnh hưởng của nó gần như vượt khỏi tầm kiểm soát, và ngạc nhiên hơn nữa, là các học sinh bắt đầu báo cáo với thầy Ron khi có bất cứ thành viên nào không tuân thủ điều luật.

“Sức mạnh từ kiêu hãnh”

Cho đến ngày thứ tư của cuộc thực nghiệm, “Làn sóng thứ ba” đã trở thành một hiện tượng không chỉ riêng tại trường Cubberley. Nếu nói theo cách của thầy Jones, thì nó giống như cơn lũ quét qua trường học hay như cú trượt dài khi người ta bước trên bờ đá trơn. Thầy Ron hồi tưởng lại: “…cho đến ngày thứ ba hoặc thứ tư, có sự bùng nổ rõ ràng của các cảm xúc mà tôi không thể kiểm soát nổi”.

Những gì xảy ra trong “Làn sóng thứ ba” có thể được ví như chế độ Đức Quốc xã thu nhỏ. Thầy Ron giống như nhà lãnh tụ độc tài, còn các học sinh trong lớp không khác những kẻ trung thành quá khích khi chấp nhận từ bỏ cái tôi cá nhân hay sẵn sàng phản bội bạn bè để phục vụ lý tưởng chung. Mọi hoạt động của thành viên cũng đều bị kiểm soát và giám sát, và khi có bất kỳ thái độ bất tuân, người đó sẽ lập tức bị báo cáo lên thầy Ron.

Hitler tại một cuộc mít-tinh ở Đức năm 1933 (Ảnh: Hulton Archive/Getty Images)
Những gì xảy ra trong “Làn sóng thứ ba” có thể được ví như chế độ Đức Quốc xã thu nhỏ… Trong ảnh: Hitler tại một cuộc mít-tinh ở Đức năm 1933. (Ảnh: Hulton Archive/Getty Images)

Trước khi tất cả trở nên quá trễ, thầy Ron quyết định kết thúc phong trào “Làn sóng thứ ba”. Sau bài giảng về “kiêu hãnh”, thầy thông báo cho cả lớp về một buổi meeting quan trọng vào ngày hôm sau để tuyên bố ứng viên cho chức chủ tịch của phong trào.

Bài học…

Đó là buổi meeting đáng nhớ đối với cả thầy Ron và tất cả những ai từng có mặt tại hiện trường.

Sau nhiều phút háo hức và đợi chờ ứng viên chủ tịch xuất hiện trên TV, những gì họ nhận được chỉ là một màn hình trắng xóa, không tín hiệu. Khi căng thẳng và hoang mang bắt đầu bao phủ toàn hội trường, máy chiếu phim bất chợt tái hiện những hình ảnh lịch sử của chế độ độc tài phát xít.

(Ảnh: internet)
Khi căng thẳng và hoang mang bắt đầu bao phủ toàn hội trường, máy chiếu phim bất chợt tái hiện những hình ảnh lịch sử của chế độ độc tài phát xít. Trong ảnh: Lãnh tụ Hitler của Đức Quốc xã. (Ảnh minh họa)

Cho đến lúc này, thầy Ron mới tiết lộ bài học thật sự từ phong trào “Làn sóng thứ ba”.

“Qua những trải nghiệm trong tuần vừa qua, tất cả chúng ta đã được nếm trải cuộc sống và hành động dưới chế độ Đức Quốc xã. Chúng ta học được cảm giác khi tạo ra một môi trường xã hội đầy luật lệ. Để xây dựng một xã hội đặc biệt. Cam kết sẽ trung thành với xã hội đó. Thay thế lẽ phải bằng điều luật. Đúng vậy, đáng lẽ tất cả chúng ta đã trở thành những người Đức: Khoác lên mình bộ đồng phục; Quay mặt đi khi bạn bè hay láng giềng của chúng ta bị nguyền rủa và rồi đàn áp; Đóng chặt khóa; Làm việc trong các nhà máy “phòng thủ”; Đốt cháy ý tưởng”...

“Đúng vậy, chúng ta biết cảm giác như thế nào khi tìm kiếm một anh hùng. Nắm bắt các giải pháp nhanh chóng. Cảm thấy mạnh mẽ và kiểm soát được vận mệnh. Chúng ta biết đến nỗi sợ bị bỏ rơi. Niềm vui khi làm đúng điều gì đó và rồi được khen thưởng. Để là số 1. Để được đúng đắn. Nói cho cùng, chúng ta đã thấy và có lẽ đã cảm nhận rằng những hành động đó sẽ dẫn đến điều gì. Mỗi người trong chúng ta đều chứng kiến điều gì đó qua tuần vừa rồi. Chúng ta nhận ra rằng phát xít không chỉ là điều người khác đã làm. Không phải vậy. Nó có mặt ngay tại đây. Trong chính căn phòng này. Trong những thói quen và cách sống của riêng mỗi chúng ta. Xé toạc bức rèm và nó sẽ lộ diện. Một điều trong tất cả chúng ta. Chúng ta mang theo nó như một căn bệnh. Niềm tin rằng con người có phần ác và do đó mà không thể đối xử tốt với nhau. Niềm tin đòi hỏi cần có một nhà lãnh tụ mạnh mẽ và kỷ luật để giữ gìn trật tự xã hội. Và vẫn còn một điều nữa. Đó là lời xin lỗi”.

Nhiều năm sau “Làn sóng thứ ba”, thầy Ron vẫn nhớ lại như một bài học buồn. Khi trong chúng ta vẫn còn nỗi sợ hãi trước kẻ cầm đầu, và khi niềm tin rằng chúng ta là đặc biệt, là cao quý hơn những kẻ bị-coi-là “đứng ngoài lề xã hội”, thì rất có thể, ta sẽ chọn đi theo tội ác. Và nếu “căn bệnh phát xít” ấy đã xảy ra tại Đức và tại một trường trung học Mỹ, thì rất có thể, nó sẽ còn tái hiện ở bất cứ nơi đâu.

‘Làn sóng thứ ba’ vẫn hiện diện, không chỉ ở trong quá khứ. Không nói đâu xa, khi Đảng Cộng sản Trung Quốc phát động cuộc đàn áp các học viên Pháp Luân Công – những người tu luyện theo nguyên lý Chân-Thiện-Nhẫn – thì không ít người thắc mắc rằng, tại sao ĐCSTQ lại đang tâm bức hại những con người vô tội ấy? Và tại sao nhiều người dân Trung Quốc lại im lặng trước cuộc bức hại bạo tàn này? Liệu có phải đây cũng là biểu hiện của “căn bệnh phát xít” thời hiện đại?

Nhưng lịch sử đã chứng minh rằng, những gì còn lại vẫn sẽ là lẽ phải và chân lý. Nói theo Martin Luther King thì, khi ta phải chọn cách hành xử không an toàn, không khôn khéo, cũng không được tiếng tăm lợi lộc nào cả, nhưng lương tâm vẫn bảo ta chọn nó, thì đó chính là lẽ phải.

Bộ phim năm 1981 “The Wave” dựa trên câu chuyện có thật về phong trào “Làn sóng thứ ba” của thầy Ron Jones:

Hồng Liên 

Xem thêm: