Trong cuộc chiến thương mại, Trung Quốc, người mua đậu nành lớn nhất thế giới đã giảm mạnh nhập khẩu từ Hoa Kỳ, thay thế nguồn cung từ Canada và Brazil. Xuất khẩu đậu nành của Canada sang Trung Quốc nhảy vọt 82% từ năm 2017 lên khoảng 3,58 triệu tấn trong năm 2018, theo Statistics Canada.

“Tình hình giữa Trung Quốc và Mỹ đã tác động tới chúng tôi, nhưng có trường hợp lại tích cực”, Stewart Beck, chủ tịch và CEO của Quỹ Châu Á Thái Bình Dương Canada trao đổi với Nikkei. “Chúng tôi được hưởng lợi trong xuất khẩu tôm hùm… Thị phần tôm hùm (Canada) đã tăng đáng kể ở Trung Quốc do thuế quan thương mại áp đặt lên tôm hùm từ Mỹ”.

Tuy nhiên, ngay sau khi Canada bắt CFO Huawei Mạnh Vãn Châu, các nhà xuất khẩu nông nghiệp Canada bắt đầu gặp khó khăn trong việc làm thủ tục hải quan ở Trung Quốc. Xuất khẩu hạt cải dầu là một trong những mặt hàng bị đánh mạnh nhất. Trung Quốc trước đây chiếm 40% xuất khẩu hạt cải dầu của Canada.

Nhiều người Canada và cộng đồng quốc tế tin rằng gốc rễ của những vấn đề thương mại này và việc bắt giữ hai người tên Michael là sự trả đũa của Bắc Kinh cho việc Canada bắt giữ CEO của Huawei.

Huawei đã liên tục phủ nhận bất kỳ vai trò nào trong chính sách của Bắc Kinh đối với Canada.

Mạng 5G

Huawei là nhà cung cấp thiết bị viễn thông lớn nhất thế giới, chiếm gần 1/3 thị trường cho cơ sở hạ tầng 2G, 3G, và 4G vào cuối năm 2018, vượt lên trên hai đối thủ cạnh tranh chính là công ty Ericsson (Thụy Điển) và Nokia (Phần Lan).

Vị thế thống trị của Huawei ngày càng tăng và được xem là có mối liên kết với chính quyền Trung Quốc tạo nên những mối lo sợ trong các chính phủ phương Tây, và Úc là nước công khai điều này nhất.

Vào năm 2012, chính phủ Úc đã cấm Huawei đấu thầu một phần trong dự án Mạng Băng thông rộng Quốc gia trị giá 38 tỷ USD, nhằm kết nối gần như tất cả các ngôi nhà ở Úc với các đường truyền Internet tốc độ cao.

Chính phủ Úc lo ngại Huawei có thể sẽ thiết lập “cửa hậu” cho phép các dịch vụ bảo mật của Trung Quốc truy cập vào các mạng truyền thông.

Nhưng lo ngại đó gia tăng vào năm 2017, khi Bắc Kinh thông qua một đạo luật theo đó yêu cầu các công ty Trung Quốc hỗ trợ chính phủ trong các cuộc điều tra liên quan đến an ninh quốc gia.

Năm sau, Úc thông qua một luật mới, Đạo luật An ninh Cơ sở Hạ tầng Quan trọng (Security of Critical Infrastructure Act) buộc các nhà khai thác mạng phải quản lý rủi ro tội phạm mạng và gián điệp. Dù chính phủ Úc không đề cập đến bất kỳ công ty nào trong hướng dẫn này nhưng rõ ràng đã nhắm đến mục tiêu cụ thể. 

“Họ không chỉ đích danh Huawei”, nhà nghiên cứu Stanley Shanapinda thuộc Trung tâm Nghiên cứu An ninh Mạng Optus Đại học La Trobe (Melbourne) cho biết. “Nhưng mọi người đều biết họ nhắm vào Huawei”.

Biểu đồ cho thấy, tính đến 31/1/2020, các chính phủ Úc, Nhật, Mỹ đã cấm Huawei tham gia 5G (ảnh chụp màn hình Nikkei Asian Review).

Nỗi lo về tính bảo mật của xương sống viễn thông được đề cao khi các quốc gia đang thương thảo về 5G. Hệ thống mạng lưới thế hệ 5 sẽ tăng tốc độ kết nối dữ liệu di động lên nhiều lần, cho phép giao tiếp nhanh hơn, phong phú hơn và nhảy vọt.

Cắt Huawei khỏi các mạng trong tương lai sẽ giảm thiểu rủi ro rằng các dịch vụ bảo mật Trung Quốc có thể sử dụng các “cửa hậu” trong công nghệ của công ty, mặc dù Úc không đưa ra bằng chứng cụ thể rằng “cửa hậu” đó có tồn tại.

Tuy nhiên, sự giải quyết mối lo ngại bảo mật đó vấp phải các lý lẽ kinh tế. 

Huawei dẫn đầu trong thị trường 5G. Công nghệ của công ty này được xem là vượt trội so với các đối thủ cạnh tranh và có khả năng triển khai ở quy mô lớn.

Những lý lẽ kinh tế khó bỏ qua

Tổ chức tư vấn dự báo kinh tế IHS Markit ước tính đến năm 2035, mạng 5G sẽ tạo ra 3,6 nghìn tỷ USD sản lượng kinh tế.

Năm 2019, công ty nghiên cứu Oxford Economics đã khảo sát tác động tiềm tàng của việc hạn chế sự tham gia 5G trên 8 quốc gia. Họ phát hiện rằng những hạn chế cực đoan hơn đối với Huawei có thể trì hoãn việc triển khai mạng 5G và gây ra một khoản lỗ vĩnh viễn (permanent loss) cho tổng sản phẩm quốc nội lên tới 63 tỷ USD ở Mỹ; 11,8 tỷ USD tại Anh; 6,7 tỷ USD tại Canada và 8, 2 tỷ USD ở Úc.

Đó là những lý lẽ kinh tế thật khó bỏ qua. Bất chấp sự vận động mạnh mẽ từ Mỹ, cuối tháng 1, chính phủ Anh ra tuyên bố  “các nhà cung cấp rủi ro cao” được phép truy cập có giới hạn vào việc đấu thầu xây dựng mạng 5G – một quyết định mà Thượng Nghị sĩ Tom Cotton ví rằng “như thể cho phép KGB xây dựng mạng điện thoại trong Chiến tranh Lạnh”.

Anh Quốc đã bước vào một vị trí bấp bênh trong các vấn đề của thế giới kể từ khi rời Liên minh châu Âu, nước này phải vạch ra một ranh giới tốt để tránh gây phẫn nộ cho cả hai quốc gia mà họ sẽ tìm kiếm các thỏa thuận thương mại.

Canada vẫn chưa đưa ra quyết định về các mạng cơ sở hạ tầng 5G.

Hoa Kỳ chiếm 75% xuất khẩu hàng hóa của Canada và hai nước đã ký kết hồi tháng trước – nhưng chính phủ chưa thông qua – một thỏa thuận thương mại mới, sau khi chính quyền Trump tuyên bố sẽ đàm phán lại các điều khoản của Thỏa thuận Tự do thương mại Bắc Mỹ 1994.

“Gã khổng lồ” viễn thông Trung Quốc đã bán thiết bị của mình cho cả ba nhà mạng lớn ở Canada gồm Rogers Communications, BCE và Telus cũng như một số hãng nhỏ hơn.

Huawei rời Mỹ, đầu tư vào Canada

Huawei đã chống lại áp lực từ chính quyền Mỹ bằng một cuộc tấn công “mật ngọt”, chi tiêu lớn cho vận động hành lang lên tới gần 3 triệu USD trong năm 2019 ở Mỹ, theo các tài liệu liên bang, bao gồm khoảng 1,7 triệu USD chi cho Michael Esposito, một nhà vận động hành lang tự nhận là có mối quan hệ sâu sắc với đảng Cộng hòa và từng gây quỹ cho Tổng thống Trump.

Trao đổi với Nikkei, Alykhan Velshi, phó chủ tịch phụ trách các vấn đề đối ngoại tại Huawei Canada nói rằng họ đã bị kéo vào cuộc tranh chấp thương mại của Tổng thống Donald Trump với Trung Quốc.

Tại Canada, công ty đã mạnh tay đầu tư vào lĩnh vực công nghệ cao. Mặc dù Canada là một thị trường rất nhỏ so với Mỹ, nhưng công ty thuê 1.200 nhân viên, 80% trong số họ làm việc trong nghiên cứu và phát triển, theo Velshi.

Vào tháng 12, ông Nhậm Chính Phi, người sáng lập Huawei cho biết công ty sẽ chuyển trung tâm R&D của mình từ Mỹ sang Canada.

“Hầu hết người Bắc Mỹ không biết công việc nghiên cứu và phát triển chuyên sâu vào 5G đã diễn ra ở Canada, trong trung tâm R&D của chúng tôi tại Ottawa”, Velshi cho biết. “Đó là lý do tại sao Canada là một trong những trung tâm R&D lớn cho Huawei”.

Năm ngoái, công ty đã chi gần 200 triệu đô la cho nghiên cứu ở Canada, Velshi nói, khiến nó trở thành một trong 25 nhà tài trợ hàng đầu của khu vực tư nhân về R&D.

“Và nó đang phát triển. Đó là vì rất nhiều tiền đổ vào hệ sinh thái R&D của người Canada”, ông nói. 

Liên quan đến Iran

Phiên xét xử bà Mạnh diễn ra vào tháng 1 được tổ chức bên trong Phòng xử án 20 – một phòng trang bị kính chống đạn được xây riêng cho các phiên tòa xét xử cao cấp, được sử dụng lần đầu trong phiên tòa năm 1985 xét xử các nghi phạm trong vụ đánh bom chuyến bay 182 của Hàng không Ấn Độ Air India.

Bà Mạnh ngồi lặng lẽ với người phiên dịch, đằng sau những luật sư của mình. Bà mặc một chiếc váy đen chấm bi trắng, đi giày cao gót và thiết bị theo dõi GPS vòng quanh mắt cá chân, trông bà có vẻ lo lắng trong suốt phiên tòa.

Ảnh chụp màn hình video CBC News/ YouTube.

Phiên tòa tập trung vào việc liệu vụ án có đáp ứng tiêu chuẩn “tội phạm kép” hay không – các cáo buộc chống lại bà Mạnh cần phải được coi là tội phạm ở cả Mỹ và Canada mới đủ điều kiện để bà bị dẫn độ.

Các công tố viên lập luận rằng lừa đảo qua đường dây và ngân hàng là tội ác ở cả hai quốc gia, nên lệnh dẫn độ là hợp lý. Còn các luật sư của bà Mạnh cho rằng vụ kiện nhắm vào việc vi phạm các biện pháp trừng phạt của Hoa Kỳ, vốn không phải là luật ở Canada.

Một quyết định về điều gì dường như không thể đến sớm vào tháng Ba. Dù quyết định đó là gì, các điều khoản được đưa ra ít nhiều sẽ bị chính trị hóa bởi nhiều vấn đề xoay quanh phiên tòa.

Vụ việc thậm chí còn phức tạp hơn bởi liên quan tới Iran, và thêm vào đó là một thảm kịch đối với người Canada liên quan tới việc Hoa Kỳ tấn công tiêu diệt tướng tình báo cấp cao Iran Qassem Soleimani vào tháng 1/2020. Trong bối cảnh căng thẳng đó, quân đội Iran đã “bắn nhầm” một máy bay chở khách Ukraine giết chết tất cả 176 hành khách và phi hành đoàn trên boong, trong đó có ít nhất 63 người Canada.

(Bài viết của Marrian Zhou đăng trên Nikkei Asian Review ngày 5/2, do Triệu Hằng dịch và biên tập – Phần 2 và Hết. Nguồn ảnh chính: BNN Bloomberg).