Nhật Bản và Nga đã khởi động đàm phán cho một hiệp ước hòa bình nhằm chính thức chấm dứt Thế Chiến II, nhưng trở ngại lớn đã cản trở họ đạt được thỏa thuận.

Đạt được một cách giải quyết về một tập hợp các đảo nhỏ đã tranh chấp kéo dài, sẽ quyết định việc liệu Nhật Bản và Nga có thể chạm tới một hiệp ước hay không, tuy nhiên họ lại bất đồng trên một loạt các vấn đề khác, theo Nikkei.

Những vật chướng ngại trong các cuộc đàm phán, là những lỗ hổng trong cách hiểu của họ về lịch sử trong và sau chiến tranh, cách giải thích của họ về Tuyên bố chung Nhật Bản năm 1956 (Japanese-Soviet Joint Declaration) và quan điểm của họ về hiệp ước an ninh Nhật Bản – Hoa Kỳ (Japan-U.S. Security Treaty).

Cả 2 nước đã nhất trí tiến hành đàm phán hòa bình dựa trên tuyên bố chung 1956, khi Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe và Tổng thống Nga Vladimir Putin gặp gỡ hồi tháng 11/2018. Ngoại trưởng Nhật Bản Taro Kono và đồng cấp Sergey Lavrov đã bắt đầu các cuộc đàm phán tại Moscow hôm thứ Hai trước Hội nghị thượng đỉnh Abe-Putin dự kiến vào ngày 22/1.

Chính phủ Nhật Bản không tiết lộ chi tiết cuộc họp bộ trưởng Kono-Lavrov, nhưng họ đã trao đổi quan điểm về cách hiểu của họ về lịch sử trong và sau Thế Chiến II.

Ngay trước khi kết thúc chiến tranh năm 1945, Liên Xô đã tham gia cuộc xung đột chống Nhật Bản và chiếm cứ quần đảo Kuril. Nhật Bản duy trì quan điểm rằng rằng Liên Xô đã vi phạm “Điều ước trung lập Xô-Nhật” (Japanese-Soviet Neutrality Pact) và Nga đã tiếp tục một cuộc chiếm đóng bất hợp pháp các đảo Etorofu, Kunashiri và Shikotan, cũng như nhóm đảo nhỏ Habomai ngoài khơi Hokkaido.

Nhật Bản và Nga đã tranh cãi về cụm các hòn đảo trong 7 thập kỷ qua. Moscow kiểm soát một nhóm đảo và gọi là Nam Kurils (Southern Kurils) nhưng Tokyo tuyên bố chủ quyền nhóm đảo đó và gọi là Lãnh thổ phía Bắc (Northern Territories).

Moscow nói rằng, sự kiểm soát của họ đối với các đảo là “hợp pháp” khi chúng là “thành quả của cuộc chiến”. 

Nhật và Nga vẫn chưa giải quyết được tình trạng của 4 hòn đảo đang tranh chấp kéo dài hàng thập kỷ. (Ảnh: Nikkei/Keiichiro Asahara)

Lập trường chính thức của Nga là nước này có chủ quyền đối với 4 hòn đảo, ông Lavrov nói với các phóng viên sau cuộc gặp với ông Kono. Sẽ rất khó để đạt được tiến bộ trong các cuộc đàm phán hòa bình nếu Nhật Bản không chấp nhận lập trường của Nga, ông nói.

Nhật Bản khẳng định 4 hòn đảo không nằm trong quần đảo Chishima [Kuril] mà họ đã từ bỏ theo “Hiệp ước Hòa bình San Francisco năm 1951” (San Francisco Peace Treaty of 1951), với nhấn mạnh rằng, chủ quyền đối với các đảo Chishima vẫn chưa được quyết định vì Liên Xô đã không ký hiệp ước. Trong một cuộc họp báo vào thứ Ba (21/1), Bộ trưởng Nội các Nhật Bản Yoshi DA Suga nói: “Lập trường pháp lý của chính phủ không thay đổi”.

Nhật, Nga có 2 cách hiểu khác nhau về nghĩa của một cụm từ 

Các cách giải thích khác nhau của Tuyên bố chung Nhật Bản-Liên Xô cũng đe dọa cản trở các cuộc đàm phán.

Tài liệu năm 1956 tuyên bố rằng Liên Xô “đồng ý bàn giao” (agrees to hand over) nhóm đảo Habomai và đảo Shikotan cho Nhật Bản sau khi ký kết hiệp ước hòa bình.

Việc giải thích từ “bàn giao” (hand over) dự kiến sẽ là một vấn đề. Nhật Bản khẳng định rằng, nó có nghĩa là khẳng định chủ quyền của Nhật. Còn ông Putin nhấn mạnh, tuyên bố chủ quyền không giải thích rõ ràng về chủ quyền khi không có tài liệu tham khảo cụ thể về ngày giờ và phương tiện bàn giao.

“Hiệp ước An ninh Nhật – Mỹ” (Treaty of Mutual Cooperation and Security) giữa Nhật Bản và Hoa Kỳ cũng là một nguồn căng thẳng trong các cuộc đàm phán.

Nga lo ngại khả năng quân đội Mỹ sẽ hiện diện trên các đảo, nếu chúng bị Nhật Bản kiểm soát, vì “Hiệp ước An ninh” cho phép quân đội Hoa Kỳ sử dụng các cơ sở trên bộ, trên không và hải quân.

“Hiệp ước an ninh được ký kết năm 1960 sau tuyên bố chung, vì vậy những thay đổi cơ bản kể từ đó phải được xem xét nếu Nhật Bản và Nga quay trở lại đàm phán dựa trên tài liệu năm 1956”, ông Lavrov nói tại một cuộc họp báo sau cuộc họp với ông Kono hôm thứ Hai (20/1), và sự hiện diện của quân đội Mỹ tại Nhật Bản sẽ được đưa ra thảo luận trong các cuộc đàm phán hòa bình.

Ông Putin cũng đã bóng gió về vấn đề này. Tại một cuộc họp báo vào tháng 12, ông đã đề cập đến các căn cứ quân sự của Hoa Kỳ tại Okinawa và đặt câu hỏi về việc Nhật Bản có bao nhiêu chủ quyền đối với tỉnh cực nam của họ.

Nhật nói với Nga rằng, để thiết lập một căn cứ quân sự thì Mỹ cũng cần một sự chấp thuận của Tokyo, và có rất ít “đất” để có thể triển khai quân đội trên nhóm đảo gọi là “Lãnh thổ phía Bắc”. Thủ tướng Abe khẳng định, các lực lượng Hoa Kỳ ở Nhật Bản không thù địch với Nga.

Thành Minh