Từ sau khi Ả Rập Saudi xử tử giáo sĩ Hồi giáo dòng Shia Sheikh Nimr al-Nimr hôm 1/1/2016, căng thẳng giữa nước này và Iran đã bùng nổ dữ dội và có nguy cơ leo thang rộng hơn.

Cắt hoặc hạ cấp quan hệ ngoại giao

Vụ việc khiến người Hồi giáo Shia ở Iran phẫn nộ, tấn công và đốt cháy Đại sứ quán Ả Rập Saudi ở Tehran, dẫn đến việc Ả Rập Saudi tuyên bố cắt đứt quan hệ ngoại giao với Iran và ra lệnh triệu hồi các quan chức ngoại giao hôm 3/1, đồng thời yêu cầu các nhà ngoại giao Iran rời Riyadh. Trong khi đó, Giáo chủ tối cao của Iran Ayatollah Ali Khamenei tuyên bố Ả Rập Saudi sẽ phải hứng chịu “sự trừng phạt của Thượng Đế”.

Ngày 4/1, các đồng minh của Ả Rập Saudi cũng lần lượt có những phản ứng với Iran. Bahrain và Sudan tuyên bố cắt đứt quan hệ ngoại giao với Iran, trong khi Các tiểu vương quốc Ả rập Thống nhất (UAE) giảm cấp độ ngoại giao từ cấp đại sứ xuống cấp đại biện.

BBC cũng đưa tin Kuwait vừa thông báo triệu hồi đại sứ tại Iran về nước, và mô tả cuộc tấn công Đại sứ quán và lãnh sự quán Ả Rập Saudi tại Iran là “sự vi phạm trắng trợn các chuẩn mực quốc tế”. Tuy nhiên, Kuwait không trục xuất Đại sứ Iran hoặc hạ cấp quan hệ ngoại giao với Iran.

Cắt đứt quan hệ thương mại

Trong buổi phỏng vấn với Reuters hôm 4/1, Ngoại trưởng Ả Rập Saudi, Adel al-Jubeir, cho biết nước này sẽ tạm dừng mọi đường bay, cắt đứt tất cả các quan hệ thương mại và cấm công dân tới Iran. Ông Jubeir nói rằng, “Chúng tôi sẽ phải cắt đứt mọi quan hệ đi lại đường không từ Iran. Chúng tôi cũng sẽ hủy bỏ các quan hệ thương mại với Iran và ban hành lệnh cấm tất cả mọi người tới Iran”.

 Tuy nhiên, những người Iran hành hương vẫn được phép tới viếng vùng thánh địa Mecca và Medina ở miền tây Ả Rập Saudi trong những sự kiện lễ hội hàng năm.

Reuters dẫn các nguồn tin hàng không cho biết khoảng 150 chuyến bay trực tiếp giữa Iran và Ả Rập Saudi, chở hàng ngàn khách hành hương mỗi tháng, đã bị ngừng lại sau khi quan hệ ngoại giao giữa hai nước bị cắt đứt.

BBC dẫn nguồn tin chính thức từ hãng thông tấn Bahrain cho biết Bộ Giao thông nước này cũng thông báo đình chỉ tất cả các chuyến đến và đi từ Iran vào ngày hôm qua (5/1/2016).

Cáo buộc lẫn nhau

Iran cáo buộc Ả Rập Saudi lấy cớ vụ tấn công Đại sứ quán ở Tehran để cắt đứt quan hệ ngoại giao và khiến căng thẳng giáo phái leo thang. Hôm 4/1, Reuters dẫn lời phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Iran phát biểu trên truyền hình rằng, “Iran đã hành động phù hợp với các quy định ngoại giao để kiểm soát làn sóng cảm xúc của người dân đang dâng lên. Ả Rập Saudi đã lợi dụng và làm leo thang căng thẳng bấy lâu nay… Họ sử dụng vụ việc này như một cái cớ để đổ thêm dầu vào lửa.”

Trước đó, trong một thông cáo hôm 3/1, lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran nói rằng cái chết của giáo sĩ Sheikh Nimr sẽ dẫn tới sự “sụp đổ” của chính quyền hoàng tộc Ả Rập Saudi. Tổ chức này mô tả việc hành quyết giáo sĩ Nimr là một “hành động dã man thời trung cổ.”

Trong khi phía Ả Rập Saudi cáo buộc Iran can thiệp vào công việc nội bộ của các nước Ả Rập. Theo Reuters, khi được hỏi cần có điều kiện gì để khôi phục bang giao giữa hai nước, Đại sứ Ả Rập Saudi tại Liên Hiệp Quốc Abdallah al-Mouallim đã trả lời rằng: “Rất đơn giản, Iran phải ngừng và chấm dứt can thiệp vào vấn đề nội bộ nước khác, trong đó có của chúng tôi.” 

Cũng trong buổi phỏng vấn với Reuters hôm 4/1, Ngoại trưởng Ả Rập Saudi al-Jubier nói Tehran phải chịu trách nhiệm vì đã gây căng thẳng sau khi nước này xử tử giáo sĩ Sheikh Nimr. Ông Jubier cáo buộc Tehran đã điều quân tới các quốc gia Ả Rập và lập mưu tấn công trong nội bộ Saudi Arabia cũng như các quốc gia láng giềng vùng Vịnh của họ. Ông nói: “Tất cả mọi hành động của chúng tôi chỉ là phản ứng. Chính người Iran đã tràn vào Lebanon. Chính người Iran đã điều lực lượng đặc nhiệm Qods Force cùng lực lượng Vệ binh cách mạng tới Syria”.

Căng thẳng leo thang giữa Ả Rập Saudi và Iran có thể ảnh hưởng đến những nỗ lực thúc đẩy tiến trình hòa bình tại Syria và Yemen do Liên Hiệp Quốc chủ trì.

VOA News dẫn lời ông Edmund Ghareeb, giáo sư môn quan hệ quốc tế của Đại học Geroge Washington, nói rằng: “Sự leo thang này có phần chắc sẽ có những tác động khu vực ở Syria, Iraq, Yemen và những nước khác.”

Ông Matthew Rycroft, Đại sứ Anh tại Liên Hiệp Quốc, nói với báo chí rằng: “Chúng tôi lo ngại là nó có thể leo thang và gây đổ vỡ cho cuộc đàm phán Syria. Nó có thể gây đổ vỡ cho cuộc đàm phán Yemen. Nó có thể trở thành một vấn đề lớn hơn rất nhiều,” và ông hy vọng Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc có thể tìm cách giảm thiểu sự căng thẳng giữa hai bên.

Liên Hiệp Quốc và các nước kêu gọi đối thoại giảm căng thẳng

Theo VOA News, Tổng thư ký Liên Hiệp Quốc Ban Ki Moon đã trao đổi với Ngoại trưởng Iran Mohamed Javad Zarif hôm 3/1 rằng ông lên án vụ tấn công đại sứ quán Ả Rập Saudi ở Tehran và hối thúc Iran thực hiện những biện pháp cần thiết để bảo vệ các cơ sở ngoại giao ở nước này. Đồng thời, ông Ban cũng đã có cuộc điện đàm với Ngoại trưởng Ả Rập Saudi Adel al-Jubeir hôm 4/1, trong đó ông “đã tái khẳng định quan điểm của ông về án tử hình và sự thất vọng đối với việc hành quyết giáo sĩ al-Nimir.” Ông Ban Ki Moon từng kêu gọi chấm dứt án tử hình trên toàn thế giới.

Reuters cho biết đặc phái viên Liên Hiệp Quốc về Syria, ông Staffan de Mistura, cũng đã đến Riyadh hôm 4/1 để gặp gỡ các giới chức Ả Rập Saudi. Ông Mistura nói đây là “một diễn tiến rất đáng lo ngại” và ông sẽ xem xét ảnh hưởng của nó đối với tiến trìn hòa bình Syria, đồng thời ông cũng sẽ đến Tehran trong tuần này.

Hãng tin Anatolia dẫn lời Phó Thủ tướng Thổ Nhĩ Kỳ Numan Kurtulmus kêu gọi Ả Rập Saudi và Iran giảm tranh cãi ngoại giao và nói rằng tranh chấp sẽ chỉ làm trầm trọng thêm căng thẳng trong khu vực. Ông Kurtulmus nói rằng: “Chúng tôi muốn cả hai nước lập tức giảm bớt căng thẳng vốn chỉ làm gia tăng những căng thẳng nghiêm trọng đã tồn tại ở khu vực Trung Đông… Khu vực này đã là một thùng thuốc súng. Thế là đủ rồi. Chúng ta cần lập lại hòa bình trong khu vực.”

Ngoại trưởng Mỹ John Kerry cũng lặp lại lời kêu gọi các quan chức Ả Rập Saudi và Iran nên đối thoại ngoại giao để giảm nhiệt căng thẳng, và nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đẩy nhanh tiến trình hòa bình tại Syria.

Nga cũng đã đề nghị làm trung gian hòa giải giữa hai bên vào hôm 4/1, tuy nhiên một quan chức ngoại giao cao cấp Mỹ nói Iran và Ả Rập Saudi phải tự tìm cách xóa bỏ khác biệt.

Căng thẳng Ả Rập Saudi – Iran còn làm ảnh hưởng đến thị trường toàn cầu, đẩy giá dầu và vàng cao hơn trong hôm thứ Hai 4/1.

Ông Michael Stephens, một nhà phân tích tại Viện Royal United Services, trung tâm nghiên cứu có trụ sở tại London, nhận xét rằng: “Đây là một sự leo thang rất đáng lo ngại. Nó sẽ đem đến những hậu quả lớn cho người dân trong khu vực, và những căng thẳng giữa hai bên đồng nghĩa với việc khu vực sẽ tiếp tục bất ổn”.

Ban Mai tổng hợp