Như hàng triệu thanh niên nam nữ trẻ tuổi ở nông thôn Trung Quốc, Yi Yeting đã đến các thành phố ven biển để tìm kiếm những cơ hội việc làm tốt hơn. Ở thành phố Thâm Quyến, Yi đã tìm được việc làm tại một công ty sản xuất lớn của nhà nước.

Sau 2 năm làm việc, người thanh niên 24 tuổi được chẩn đoán mắc bệnh ung thư bạch cầu do tiếp xúc lâu ngày với benzene, một hóa chất độc hại có mùi thơm vốn bị quản lý chặt chẽ ở Mỹ và các nước phát triển khác. Nhưng ở Trung Quốc, Yi đã phải hít nó hàng ngày.

Yi và những nạn nhân người Trung Quốc khác trong chuỗi cung ứng toàn cầu các sản phẩm từ container chở hàng cho đến điện thoại iPhone của hãng Apple là tiêu điểm trong bộ phim tài liệu “Complicit” (tạm dịch Tội đồng lõa) của hai đạo diễn Heather White và Lynn Zhang. Ngoài việc đưa ra những lời khai của hàng chục nạn nhân cũng như các báo cáo truyền thông của Trung Quốc và hải ngoại, bộ phim cũng sử dụng những cảnh quay bí mật của các nhà điều tra.

Bộ phim “Tội đồng lõa” được trình chiếu ở Mỹ trong Liên hoan Phim Theo dõi Nhân quyền tại một nhà hát đông kín khán giả ở Trung tâm Lincoln hôm 12/6 vừa qua. Cảnh mở màn của bộ phim là đám tang đầy ám ảnh của một công nhân nhà máy trẻ tuổi, khiến một số người trong khán giả nhận ra rằng họ cũng đóng một phần trong bi kịch này.

trung quốc
Đám tang của Yi Long, một công nhân nhà máy trẻ tuổi ở Trung Quốc. (Ảnh của tổ chức Theo dõi Nhân quyền)

Ông Jhoe Garay, một khán giả tại buổi trình chiếu cho biết: “Tôi cảm thấy có lỗi sau khi xem bộ phim này, vì tôi có một chiếc điện thoại ở trong túi xách của mình. Tôi đã không biết bất cứ điều gì về những người đã chết vì những chiếc điện thoại hay iPad”.

Như bộ phim nhấn mạnh, 90% hàng hóa điện tử dân dụng của thế giới được sản xuất ở Trung Quốc. Nhiều nhà máy như Foxconn, nhà sản xuất hàng điện tử theo hợp đồng lớn nhất thế giới và cũng là nhà cung ứng của Apple, sử dụng những công nhân di cư vốn phải rời bỏ quê hương để tìm kiếm việc làm có mức lương cao hơn. Thống kê chính thức cho biết có hơn 280 triệu công nhân di cư vào năm 2016, nhiều người trong số họ dưới 20 tuổi.

Vì chạy theo lợi nhuận, các nhà thầu Trung Quốc của các thương hiệu toàn cầu đã bắt công nhân phải sử dụng những dung môi hóa học độc hại như benzene và n-hexane bởi vì chúng rẻ hơn hoặc hiệu quả hơn các hóa chất an toàn khác.

Lối sản xuất vô đạo đức này đã dẫn đến nhiều câu chuyện bi đát, một số trong đó được ghi lại trong bộ phim “Tội đồng lõa”.

Vào năm 2009, anh Ming Kunpeng đã bị ung thư bạch cầu sau 2 năm làm việc lau chùi các linh kiện điện tử bằng benzene ở một nhà máy khi đó thuộc sở hữu của công ty Hà Lan ASM International. Một người phát ngôn của ASM đã phủ nhận rằng anh Ming bị phơi nhiễm benzene, nhưng công ty này cuối cùng đã đề xuất một khoản thanh toán một lần cho gia đình anh Ming sau khi họ kiên trì theo đuổi vụ kiện.
Sức khỏe của anh Ming tiếp tục xấu đi.

Không muốn trở thành gánh nặng cho gia đình với những khoản viện phí khổng lồ, anh Ming đã tự vẫn bằng cách nhảy từ mái nhà bệnh viện nơi anh đang được điều trị. Lúc đó anh mới 27 tuổi.

Bộ phim cũng nói đến trường hợp của Yi Yeting, một công nhân di cư ở Thâm Quyến.

Bất chấp việc phải chiến đấu chống lại bệnh ung thư bạch cầu và những khoản chi phí y tế ngày càng tăng từ năm 2005, Yi đã dành thời gian làm tình nguyện cho một tổ chức phi chính phủ ở có trụ sở ở Hồng Kông để giúp đỡ hàng chục nạn nhân bị bệnh nghề nghiệp hay bị thương liên quan đến công việc yêu cầu bồi thường và cải cách chỗ làm từ những công ty như Foxconn.

trung quốc
Cô Shang Jiaojiao, 17 tuổi, bắt đầu làm việc ở một nhà máy để phụ giúp cha mẹ nghèo khó. Sau khi lau chùi nhiều màn hình điện tử bằng n-hexane, cô bị tổn hại thần kinh nghiêm trọng và không còn đi lại được nữa (Ảnh của tổ chức Theo dõi Nhân quyền Human Rights Watch)

Đạo diễn Heather White cho biết trong một cuộc phỏng vấn: “Tôi vẫn rơi nước mắt khi xem phim vì tôi cảm thấy có liên hệ với những cá nhân đó”. Bà White, người từng lãnh đạo một tổ chức giám sát phi chính phủ, đã dùng toàn bộ sự nghiệp của mình ở Trung Quốc để điều tra những vi phạm về lao động tại các nhà máy.

Thực hiện bộ phim này là một “hành trình cá nhân không thể tưởng tượng được”, bà nói.

Sau buổi trình chiếu là một cuộc thảo luận nhóm với bà White và ông Todd Larsen, Đồng Giám đốc Điều hành của Green America, một tổ chức đề cao các hoạt động doanh nghiệp và tiêu dùng thân thiện với môi trường.

Nhóm thảo luận lưu ý rằng trong khi các nhà sản xuất điện tử trên toàn cầu vi phạm những quy định về lao động, sự bất lương của chính quyền và sự lạm dụng của doanh nghiệp một cách ngoan cố đã làm trầm trọng thêm tình hình này ở Trung Quốc. Ở đó, chính quyền nhận hối lộ từ các nhà máy để trấn áp các nhà hoạt động và đè bẹp các tổ chức phi chính phủ thay vì trừng phạt những hành động bất lương này.

Vì các hoạt động của mình mà Yi Yeting đã bị đặt dưới sự giám sát, bị đuổi ra khỏi căn hộ của mình, và bị ngăn không được xuất cảnh. Anh đã cố gắng tới được buổi công chiếu châu u của bộ phim “Tội đồng lõa” được tổ chức tại Geneva. Nhưng khi trở về, anh đã bị chính quyền thẩm vấn hàng giờ về việc anh đã đi đâu, làm gì.

Anh Yi có thể được coi là một trường hợp may mắn. Một công nhân lẽ ra được nói đến trong bộ phim đã bị mất tích trên đường đi làm. Trước đó, anh đã từng tổ chức những công nhân khác ở một khu dân cư gần một nhà máy của Foxconn nơi một loạt nạn nhân bị ung thư bạch cầu đã được phát hiện.

“Chúng tôi vẫn chưa biết tin gì từ anh ấy”, bà Heather White nói trong cuộc thảo luận nhóm. “Gia đình anh ấy cũng chưa tìm thấy anh”.

Bà White kêu gọi người tiêu dùng gây sức ép với những thương hiệu lớn toàn cầu bằng cách ký vào những bản kiến nghị, viết thư, hay gọi cho đường dây nóng của các công ty để bày tỏ sự quan ngại về vấn đề an toàn người lao động. Những công ty như Apple và Samsung “có thể trực tiếp tác động đến chất lượng của điều kiện làm việc, ít nhất ở những nhà máy của chính họ”, bà nói.

Một khán giả có tên Jody R. Weiss chia sẻ sau buổi trình chiếu: “Tôi cảm thấy như chúng ta, những người tiêu dùng ở miền đất sung túc này về cơ bản là có liên quan đến những người làm ra các sản phẩm hàng hóa cho chúng ta,”

“Cứ như thể chúng ta có cùng một nhịp tim vậy – nếu họ khổ sở, chúng ta cũng khổ sở”.

Irene Luo, Đại Kỷ Nguyên tiếng Anh

Thành Tâm biên dịch

Xem thêm: