Ẩn mình trong những ngọn núi xanh sương mù bao phủ, thoạt nhìn Yingxiu giống như một thị trấn nghỉ mát mới xây dựng, trống rỗng và đang chờ đợi khởi động mùa đầu tiên.

Trên thực tế, thị trấn này đã tồn tại từ năm 2010, theo sau việc tái thiết tỉnh Tứ Xuyên, nơi hứng chịu trận động đất  8.0 độ richter ngày 12/5/2008 khiến 90.000 người chết, 375.000 người bị thương và 4,8 triệu người di tản.

Tại Yingxiu, gần tâm chấn động đất, đã có 5.462 người chết, 80% thị trấn bị phá hủy và tòa nhà chính của Trường Trung học Xuankou sụp đổ, giống như một con tàu chìm, trở thành một trong những hình ảnh đáng nhớ nhất của thảm họa.

Trước trận động đất, nền kinh tế Yingxiu phụ thuộc vào nông nghiệp và công nghiệp nhỏ. Các nhà máy điện, nhà máy dược phẩm và các cơ sở hỗ trợ công nghiệp hỗ trợ lao động nhập cư và địa phương, trong khi đó những ngọn đồi xanh tươi chỉ rải rác những ngôi làng và trang trại. Trận động đất không chỉ phá hủy công nghiệp mà các dư chấn đã gây ra sạt lở đất, phá hủy những vùng đất trồng trọt.

Sau trận động đất đáng sợ, gần như tất cả nhà máy đều đóng cửa, khiến khoảng 6.000 cư dân nhập cư và gia đình của họ chuyển đến nơi khác. Việc làm tại các công ty phục vụ các nhà máy cũng trở nên khan hiếm, thôi thúc sự ra đi của ít nhất 1.000 người bản xứ Yingxiu để gia nhập hàng ngũ 280 triệu lao động nhập cư của Trung Quốc.

Sau đó, chính phủ Trung Quốc cam kết 1 nghìn tỷ NDT (157 tỷ USD) nhằm tái xây dựng các khu vực bị phá hủy bởi động đất tại Tứ Xuyên, và Yingxiu – trung tâm vật lý và biểu tượng của thảm họa – trở thành tâm điểm của dự án.

Tứ Xuyên
Một phụ nữ đặt những bông hoa tưởng niệm tại trường trung học Zuankou đã sụp đổ tại Yingxiu. (Ảnh: Yang Junzhe)

Trong bối cảnh ngành du lịch được kỳ vọng như động lực chủ chốt để tái thiết kinh tế với mục tiêu “phát triển du lịch”, “hình thành các ngành công nghiệp lớn” và “thiết lập các doanh nghiệp lớn”.

Vai trò mới của Yingxiu là một điểm thu hút du lịch đã được chính quyền trung ương Trung Quốc hoạch địch với tâm lý “cứ xây dựng và họ sẽ đến” thường thấy ở tất cả các dự án du lịch của Bắc Kinh.

Nhưng rất ít đầu tư dành cho cư dân, và có rất ít minh bạch trong quá trình này.

Chính quyền địa phương cũng cung cấp tài chính ưu đãi cho các khu vực tư nhân. Công ty Yi Mi Yang Guang đứng đằng sau việc tái thiết Lệ Giang ( Lijiang) – một di sản thế giới tại tỉnh Vân Nam đã khai thác du lịch sau một trận động đất năm 1996 đã trả lời cuộc gọi của nhà báo Elleen Guio, cho biết công ty thành lập một chi nhánh tại Văn Xương (Wenchuan), huyện bao gồm Yingxiu.

Công ty đã mở một khu nghỉ dưỡng với các cơ sở như quán trà, quầy bar, khu vực tắm nắng với hợp đồng thuê 40 năm. Nhưng dự án đã chững lại, đóng cửa trong năm 2012 sau khi thua lỗ, theo Nikkei.

Các doanh nghiệp bên ngoài rời đi, cư dân với một vài lựa chọn kinh tế khác đã được mua cổ phần các kế hoạch du lịch, chuyển đổi nhà của họ thành nhà khách và mở nhà hàng. Nhưng không có lượng du khách lớn như dự đoán, nhiều người đã đóng cửa công việc kinh doanh của họ.

Một hướng dẫn viên du lịch trong trang phục dân tộc thiểu số Qiang đang hướng dẫn du khách. (Ảnh: Yang Junzhe)

Trong cố gắng sao chép thành công từ Lệ Giang (Lijiang), các nhà chức trách “đã hoàn toàn chống lại các định luật thị trường”, ông Wang Chen, một nghệ sỹ nổi tiếng và là một cư dân Yingxiu cho biết. Các kế hoạch đã không tính đến các yếu tố địa lý, đặc biệt khí hậu và vị trí – điều làm cho sự tái sinh của Lệ Giang có thể xảy ra.

Hầu hết khách du lịch đến Yingxiu dành một hoặc hai giờ tại đài tưởng niệm động đất trước khi vào thị trấn. Họ có thể dừng lại ăn trưa, mà ít khi ở lại ăn tối hoặc nghỉ đêm. “Sau khi nhìn thấy những tàn tích, [du khách] chỉ muốn rời đi”, ông Wang nói. “Nhưng sau khi một du khách rời đi, họ không đóng góp vào doanh thu du lịch”. 

Đống đổ nát của Trường Trung học Xuankou. (Ảnh: Yang Junzhe)

Hiện nay, chỉ có một công ty bên ngoài duy nhất còn duy trì từ những ngày hy vọng đổi mới của thị trấn là công ty trà Cha Xiang Zi.

Sự thiếu vắng khách du lịch ở lại cũng do chính quyền tập trung vào trận động đất. Điểm thu hút chính là tàn tích của trường Xuankou. Ngoài ra còn có một nghĩa trang công cộng với hàng ngàn thi thể được thu gom từ đống đổ nát (nhiều người không bao giờ được tìm thấy), một bảo tàng động đất, các điểm tham quan là một cơ sở mô phỏng động đất, và các bài học về kỹ năng sống sót do các diễn viên đóng.

Một phụ nữ tại cuộc triển lãm tại bảo tàng động đất. (Ảnh: Yang Junzhe)

Mặc dù triển vọng ảm đạm, nhưng cẫn có một nhóm du khách “kiên định” quay trở lại thăm viếng thị trấn. Các thành viên của Đảng Cộng sản Trung Quốc và các tổ chức liên quan thực hiện các chuyến thăm viếng thường xuyên tới Yingxiu để xem một mô hình được cho là một kiểu mẫu thành công về phản ứng và tái thiết cấp nhà nước. Bảo tàng động đất tại thị trấn cung cấp những thông tin về thảm họa.

Một người đàn ông cầm tấm ảnh cưới nhìn xuống đống đổ nát của ngôi nhà tại thị trấn Longmen thuộc quận Lushan, tỉnh Tứ Xuyên. (Ảnh: REUTERS/Rooney Chen)

Tháng 5/2010, Bí thư đảng ủy Tứ Xuyên, ông Liu Qibao, đã tuyên bố trong một chuyến thăm rằng Yingxiu sẽ trở thành một “thị trấn nổi tiếng thế giới”. Năm tiếp theo, một cột trong tờ Nhân dân Nhật báo gọi công cuộc tái kiến thiết Yingxiu là “mê mẩn đến sững sờ”.

Động đất Tứ Xuyên
Trận động đất Tứ Xuyên diễn ra ngày 12/5/2008, diễn ra lúc 14:28:01 theo múi giờ chuẩn Trung Quốc. Tâm chấn của động đất nằm cách 80km về phía tây tây bắc của Thành Đô (Chengdu), thủ phủ của tỉnh. với độ sâu tiêu cự 19km, trận động đất được cảm nhận tại các nước lân cận và các vùng xa xôi như Bắc Kinh, Thượng Hải với khoảng cách 1.500 km và 1.700km khiến các tòa nhà văn phòng lắc lư. Những cơn dư chấn mạnh tiếp tục gây thiệt hại khu vực này sau vài tháng kể từ trận động đất chính, gây thêm thương vong và thiệt hại. Một số nhà khoa học tin rằng việc xây dựng và lấp đập Zipingpu Dam với 320 triệu tấn nước trên một đoạn nhánh đứt gãy có thể đã kích hoạt trận động đất, theo ourplnt.

Tuy nhiên, dưới câu chuyện được thổi phồng, là một sự bất mãn ngấm ngầm về cách chính quyền địa phương chi tiêu các quỹ tái thiết và cũng có một số điều tiếng cho rằng những bên thụ hưởng đã có mục đích trong quá trình này.

“Khách du lịch nghĩ rằng chúng tôi đã nhận được rất nhiều tiền từ chính quyền địa phương, nhưng chúng tôi đã không nhận được bất cứ điều gì”, một người phụ nữ cho biết bà đã mất đi con trai cả trong trường trung học sụp đổ. Hiện tại bà đang bán quà lưu niệm cho khách du lịch để nuôi nấng cặp song sinh 8 tuổi sau khi động đất.

Ngày 12/5, du khách sẽ tràn vào Yingxiu, ngày lễ kỷ niệm động đất. “Mọi thứ đã được đặt hàng vài tháng trước”, một chủ nhà khách nói hân hoan. Thu nhập thêm trong tháng điển hình bà kiếm được chỉ vài trăm nhân dân tệ.

Minh Thành