Nếu rồng được coi như một thần thú tôn quý nhất thì phượng được coi là bách điểu chi vương (vua của các loài chim). Phượng được tương truyền là thụy điểu, là một loài chim mang lại điềm lành. Rồng và phượng đều là hai linh vật tượng trưng cho hòa bình, có địa vị cao và có mang rất đậm hàm ý cát lợi. Ngoài ra chúng cũng là linh vậy quan trọng trong tinh thần văn hóa Hoa Hạ (Trung Hoa).

Tại Trung tâm nghệ thuật truyền thống Nghi Lan có thu thập và tập hợp được rất nhiều các món bác vật về sự phát triển cổ vật rồng phượng qua hàng trăm năm xây dựng đất nước Hoa Hạ. Từ tín ngưỡng đến tục lệ văn hóa, từ những đồ dùng hàng ngày đến những đồ mỹ nghệ, cho thấy văn hóa rồng phượng phong phú đồ sộ.

Đĩa sứ phượng hoàng mẫu đơn (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia)

Ghi chép về điềm lành Thụy Phụng

Theo “Nhĩ nhã – Thích Điểu” của Quách Phác Phú, điểm đặc biệt của phượng hoàng là: “Đầu gà, cằm chim yến, cổ rắn, lưng rùa, đuôi cá, ngũ thái sắc, cao hơn 6 thước”. Phượng hoàng là thần điểu, có thể bay lượn trên không trung, đi lại trên đường, gặp nước có thể phiêu du, có các loại năng lực của các loài động vật khác nhau.

Tranh “Bách Điểu Triều Phụng” – Phượng hoàng được cho là vua của loài chim (Ảnh: art2098)

Phượng hoàng tượng trưng cho rất nhiều ý nghĩa, theo “Sơn Hải Kinh – Nam Sơn Kinh” có ghi: “Trong năm năm, nói rằng trên núi Đan Huyện có kim ngọc. Nhưng Nam Lưu lại không chú ý đến kim ngọc mà lại quan tâm đến vùng biển giữa bán đảo Sơn Đông và Liêu Đông. Tại đó có một loài chim điểu, hình dạng giống như gà, nhưng có 5 màu và hoa văn, tên phượng hoàng, “thủ văn viết đức, dực văn viết nghĩa, bối văn viết lễ, ưng văn viết nhân, phúc văn viết tín. Thị điểu dã, ẩm thực tự nhiên, tự ca tự vũ, kiến tắc thiên hạ an ninh“. Đoạn văn cổ này mô tả thân thể của phượng hoàng, các phần khác nhau có các vạch màu khác nhau, đại diện cho các giá trị khác nhau, bao gồm: đạo đức, nghĩa, lễ, nhân, tín. Phượng hoàng cũng sống một cuộc sống như những loài chim tự nhiên, là đại diện cho thế giới hòa bình. Vì thế mà phượng hoàng được coi là vị vua tôn quý của trăm loài chim.

Tín ngưỡng nước Hoa Hạ

Trên các tác phẩm điêu khắc truyền thống tại các đền thờ hay chùa miếu cũng thường xuyên bắt gặp hình tượng rồng, phượng. Ví như trước cửa miếu có một tượng chim, thì được gọi là “Sáp giác”, “Thác mộc”, đây là kết cấu kiến trúc truyền thống, chạm khắc thanh gỗ xà ngang trần nhà thành hình chim. Sau khi thanh xà gỗ được các thợ điêu khắc thành hình con chim, nó trở thành một tác phẩm nghệ thuật cực kỳ đẹp mắt. Kiến trúc kiểu này thường lấy phượng hoàng làm chủ đề, sử dụng kỹ thuật chạm khắc nổi. Chim phượng hoàng được khắc sống động, hoạt bát, tự nhiên và mịn màng, thể hiện sự khéo léo của người thợ thủ công. Rồng và phượng là hai đại linh vật của Trung Quốc. Phương Bắc tôn Rồng, phương Nam sùng Phượng, nói rằng: “nam bắc long phụng tịnh giá tề khu” (nghĩa là rồng bắc phượng nam; đứng cùng một hàng, cùng một vị thế ngang nhau). Ngay cả ói lợp cũng có hoa văn phượng điểu.

Kiến trúc Sáp Giác ở đền chùa (Ảnh: gogohsu)

Trong “Bão phác từ” có ghi: “Phu mộc hành vi nhân, vi thanh. Phượng đầu thượng thanh, cố viết đái nhân dã. Kim hành vi nghĩa, vi bạch. Phượng cảnh bạch, cố viết anh nghĩa dã. Hỏa hành vi lễ, vi xích. Phượng chủy xích, cố viết phụ lễ dã. Thủy hành vi trí, vi hắc. Phượng hung hắc, cố viết thượng tri dã. Thổ hành vi tín, vi hoàng” (đại ý là 5 màu trên bộ phận cơ thể của phượng hoàng – cũng là 5 màu cơ bản trong triết học Trung Quốc – vàng, trắng, đỏ, đen, xanh lá cây, tương ứng với 5 giá trị Nho giáo là: Nhân, Lễ, Nghĩa, Trí, Tín; và cũng ứng với ngũ hành: kim, mộc, thủy, hỏa, thổ). Phượng hoàng bay khắp bốn phương trời mang ý nghĩa tốt lành.

Trang sức, trang phục có họa tiết phượng

Phụ nữ thời cổ đại lấy phượng làm hình tượng trên đồ trang sức, gọi là phượng kiều. Những đồ trang sức thường gặp gồm có trâm cài tóc, dây chuyền, bông tai v.v. Cũng thường lấy phượng thêu dưới chân váy hay các loại phục trang khác. Những trang phục có thêu phượng thường là lễ phục, tôn lên dáng vẻ tôn quý.

Chim phượng hoàng cũng là biểu tượng cho quyền lực của Hoàng gia Trung Quốc và được sử dụng cho Hoàng hậu, phi tần. Do đó, chiếc vương miện của Hoàng hậu được gọi là phượng quan. Phượng quan được làm bằng dây kim loại, trang trí cùng phượng hoàng phỉ thúy, phượng hoàng phỉ thúy có thể dao động chứ không bị gắn cố định.

Trâm cài đầu hình phượng hoàng (Ảnh: taobao)

Hiện vật Phượng Quan (Ảnh: linshinfa)

Ngoài ra, còn rất nhiều tác phẩm nghệ thuật dân gian lấy cảm hứng từ hình dáng phượng hoàng. Phượng cũng đại diện cho vẻ đẹp của sự nữ tính. Trong triều đại nhà Tống, rồng và phượng thường là dấu hiệu cho sự cát tường.

Cổ vật lễ khí

Khi những người giàu có trong thời cổ đại gả con gái họ, đồ cưới của tân nương sẽ có một cặp muỗng. Đôi muỗng được tạc thành hình trái đào, được chạm khắc ở mặt lưng và chuôi hình rồng và phượng, ngoài ra còn được sơn với một lớp sơn mài tượng trưng cho niềm vui; phu thê sử dụng với ý nghĩa hôn nhân hòa thuận, mỹ mãn.

Biểu hiện trong tác phẩm nghệ thuật

Tác phẩm “Mẫu đơn và phượng hoàng” của nghệ nhân Trần Vạn Năng. (Ảnh: epochtimes.com)

Tác phẩm “Mẫu đơn phượng hoàng” của nghệ nhân Trần Vạn Năng, với ý nghĩa giàu sang cát tường như ý. Hoa mẫu đơn tượng trưng cho sự giàu sang đoàn viên, mẫu đơn là vua của trăm loài hoa. Phượng hoàng tượng trưng cho khí an lành, là vua muôn loài chim. Hai thứ đặt lên cùng một sản phẩm ngụ ý sự thịnh vượng, phồn vinh. Mẫu đơn nở rộ, cộng thêm phượng hoàng đứng một chân, tư thái như muốn bay lên, nhẵn mịn, thần khí tinh tế , thể hiện một kỹ năng tạo tác tuyệt vời của người nghệ nhân.

Giá cắm nến trúc phượng. (Ảnh: epochtimes.com)

Phượng hoàng có ngụ ý vô cùng phong phú, ngoài tượng trưng cho cát tường như ý còn tượng trưng cho hạnh phúc, quang minh. Chim phượng ngậm cành cây đại biểu cho sự sinh sôi con cháu, đại diện cho tình yêu đối lứa thăng hoa. Bởi sắc thái rực rỡ tươi đẹp và vẻ bề ngoài xinh đẹp của phượng hoàng mà luôn luôn gây được nguồn cảm hứng sáng tác cho các tác phẩm nghệ thuật tuyệt diệu.

Theo epochtimes.com

Uyển Vân biên dịch