Phần 2: Loạn thầu, loạn giá thuốc

“Thuốc thang tăng giá cỡ nào cũng phải mua, vì có bệnh thì buộc phải chữa chạy. Nhưng với mức thu nhập của người nghèo như chúng tôi mà phải chịu trăm thứ giá cả tăng cùng lúc, không biết lấy đâu tiền mà chi trả, chữa bệnh…?”, một bệnh nhân điều trị bệnh thoái hoá cột sống tại Bệnh viện Bạch Mai nói khi biết tin thuốc đồng loạt tăng trung bình 16% (năm 2012), theo Thời báo Kinh doanh .

Xem Phần 1: Những ‘góc tối’ hoa hồng

Giá thuốc liên tục tăng 6 năm qua

Có thể coi tỷ giá, giá dược liệu, giá nguyên phụ liệu, giá vận tải… là những nguyên nhân khách quan khiến giá thuốc tăng. Thế nhưng, giá cả mọi hàng hóa khác, như lương thực, thực phẩm, đồ điện tử…, đều có lúc tăng lúc giảm, còn thuốc chữa bệnh (cùng với giá điện, giá nước) chỉ thấy tăng. Giá thuốc không có cả bình ổn, chứ chưa nói là giảm.

Bắt đầu từ năm 2009, giá thuốc liên tục điều chỉnh tăng trong nhiều năm cho tới thời điểm hiện tại.

Sau một năm ổn định 2008, bước sang đầu tháng 1/2009, giá thuốc đột ngột tăng cao. Tại chợ thuốc Ngọc Khánh (Hà Nội), giá bán sỉ tăng từ 5%-10%, nhất là kháng sinh ngoại và thuốc đặc trị ngoại nhập. Giá tăng phổ biến tại những trung tâm dược phẩm khác như Láng Hạ, Văn Miếu, Hai Bà Trưng… Hiệp hội Sản xuất và kinh doanh dược Việt Nam cho biết giá thuốc ngoại nhập tăng do tỷ giá USD tăng.

Tiếp đến tháng 4/2010, giá thuốc nội, ngoại tại Hà Nội lại ào ào điều chỉnh giá. Mức tăng từ 5%-20%, trong đó chủ yếu là thuốc kháng sinh và biệt dược. Số lượng thuốc giảm giá chỉ bằng 1/5 so với số lượng thuốc tăng giá, theo khảo sát của Hiệp hội Sản xuất Kinh doanh dược VN. Đáng chú ý là những thuốc sản xuất từ dược liệu trong nước, không liên quan đến tỉ giá ngoại tệ, cũng tăng giá.

Bẵng một thời gian, 5 tháng sau, giá thuốc lại lặng lẽ tăng trở lại trên thị trường Hà Nội với mức tăng trên dưới 5%. Một nhân viên dược trên phố Lò Đúc cho biết trên báo Người Lao Động: “… thực tế thì thuốc vẫn tăng nhưng tăng “nhỏ giọt” nên khách hàng ít để ý, qua mặt được cơ quan chức năng”.

Năm 2011, thuốc nhập khẩu tăng 5-8%, thuốc sản xuất trong nước tăng 10-40%. Lý do đưa ra là hầu hết nguyên liệu tân dược để làm thuốc đều phải nhập khẩu từ châu Âu, châu Mỹ, Trung Quốc.

Cuối tháng 7, đầu tháng 8/2012, khoảng 28 lượt mặt hàng thuốc sản xuất trong nước tăng giá và 32 lượt mặt hàng thuốc nhập khẩu tăng giá. Những loại thuốc phổ biến như thuốc thuộc nhóm kháng sinh, điều trị tim mạch, huyết áp, nhãn khoa nhập khẩu tăng 7-10% và chưa có dấu hiệu dừng lại. Lý giải về điều này, các doanh nghiệp dược cho rằng các thành tố đầu vào như điện, nguyên phụ liệu, xăng dầu, chi phí vận tải đều tăng. Đáng chú ý đây cũng là thời điểm gần 400 dịch vụ y tế tăng giá. Bệnh nhân nghèo lao đao với nỗi lo kép vừa giá thuốc vừa viện phí tăng.

Năm 2013, thuốc và dịch vụ y tế có chỉ số giá tăng tới gần 46% trong toàn năm.

Năm 2014, 656 mặt hàng thuốc lại tiếp tục tăng giá, trong đó 84 mặt hàng thuốc nhập khẩu và 572 mặt hàng thuốc sản xuất trong nước.

Năm 2015, tính từ đầu năm đến hết tháng 7, có 51 lượt mặt hàng thuốc nhập khẩu và 606 lượt mặt hàng thuốc trong nước kê khai lại giá (tăng giá). Con số này chiếm khoảng 2,5% trong tổng số 25.000 mặt hàng thuốc hiện đang lưu hành trên thị trường – Cục Quản lý giá, Bộ Tài chính cho hay. Nguyên nhân Bộ Y tế đưa ra là do tỷ giá, giá nhập khẩu… thay đổi.

Hành lang của Bệnh viện Trung ương Huế vào ban đêm trở thành nơi ngủ của người nhà bệnh nhân nghèo. Những khuôn mặt hốc hác vì phải chăm người bệnh dài ngày, tiền dành để mua thuốc, trả viện phí nên không tiền thuê chỗ ngủ qua đêm, tháng 4/2011. (Ảnh: vnexpress.net)
Hành lang của Bệnh viện Trung ương Huế vào ban đêm trở thành nơi ngủ của người nhà bệnh nhân nghèo. Những khuôn mặt hốc hác vì phải chăm người bệnh dài ngày, tiền dành để mua thuốc, trả viện phí nên không tiền thuê chỗ ngủ qua đêm, tháng 4/2011. (Ảnh: vnexpress.net)

“Chạy” đấu thầu thuốc

Năm 2012, kết quả kiểm tra của Thanh tra Sở Y tế Hà Nội cho thấy có tới 70% mặt hàng thuốc có giá bán thực tế bằng hoặc lớn hơn 70% giá kê khai hoặc kê khai lại, theo thông tin từ báo Diễn đàn Kinh tế Việt Nam.

Một ví dụ điển hình cho tình trạng này là thuốc Calcium folinate 0,1g, của Ebewe (Áo). Tháng 3/2012, thuốc này có giá 183.750 đồng/hộp. Thế nhưng giá kê khai từ ngày 31/12/2007 báo cáo Sở Y tế Hà Nội lại đã lên tới 256.244 đồng. Vậy là giá thuốc đã tăng trước 72.494 đồng/hộp từ 5 năm trở về trước.

Một ví dụ khác, thuốc điều trị ung thư Palitaxel 100mg, có giá kê khai từ tháng 7/2008 là 5.355.000 đồng. Nhưng mức giá vào tháng 3/2012 cũng chỉ có 4.265.730 đồng – thấp hơn 1 triệu so với giá kê khai từ 6 năm trước.

Điều này có hai cái lợi, thứ nhất là doanh nghiệp có thể “lách luật”, tăng giá thuốc nhưng vẫn không tăng vượt quá mức giá kê khai tại Cục Quản lý dược (Bộ Y tế). Thứ hai, là doanh nghiệp “có bánh” để “chạy” đấu thầu.

Theo lý thông thường, trúng thầu thường là những bộ hồ sơ đưa ra chất lượng tốt nhất, với chi phí rẻ nhất. Tuy  nhiên, nếu người mua muốn hưởng lợi hoa hồng từ hợp đồng, thì mọi chuyện sẽ khác. Giá bán sẽ phải đẩy lên cao, để đảm bảo lãi kinh doanh và đủ chi cho hoa hồng.

Theo tờ Tuổi Trẻ, khi đó chi phí đầu vào, chi phí kinh doanh, khấu hao, mua sắm, đầu tư… trong hoạt động sản xuất, kinh doanh sẽ phải được nâng lên. Ngoài ra, nếu trong danh mục thuốc mời thầu của bệnh viện không có loại có hàm lượng cho phép, thì phải tiếp tục “chạy”, để thuốc đó có trong danh mục mời thầu.

“Chạy” xong danh mục mời thầu thì phải “chạy” tiếp vào danh mục bảo hiểm y tế, vì trúng thầu mà không vào được danh mục bảo hiểm y tế sẽ không bán được bao nhiêu. Rồi lại “chạy” để thuốc được nhập vào kho, “chạy” để được bên tài chính thanh toán.

Đây chính là lý do làm xuất hiện hiện tượng nhiều loại thuốc có hàm lượng không thông dụng lại trúng thầu vào bệnh viện với giá bán cao gấp 2-5 lần. Ví dụ, một lọ Piracetam 2g/10ml có giá 6.700 đồng, nhưng lọ thuốc không thông dụng với hàm lượng 4g/10ml, giá lại tới 26.000 đồng, theo thông tin từ Báo Hải Quan.

Hoặc, thuốc kháng sinh Cefalexin thường có hàm lượng 250mg, 500mg và 1.000mg, nhưng loại trúng thầu tại các bệnh viện lại có hàm lượng 350mg và 750mg với giá cao hơn, theo Pháp Luật Số.

Giá thuốc liên tục được điều chỉnh tăng trong nhiều năm qua. (Ảnh: Internet)

Đối tượng “gánh” giá cuối cùng là người dân và quỹ Bảo hiểm y tế. Mà Quỹ bảo hiểm y tế cũng là từ nguồn đóng của người dân tham gia BH kèm theo các nguồn thu hợp pháp khác.

Một người dân phản ánh: một viên thuốc kháng sinh có cùng hoạt chất, hàm lượng, chỉ khác nhà phân phối mà thuốc thanh toán khi khám BHYT có giá gần 10.000 đ/viên, trong khi đi mua ở nhà thuốc tư nhân chỉ hơn 4.000 đ/viên. Thành ra, cùng bị viêm họng khi đi khám BHYT thì số tiền chi trả lại lớn hơn số tiền đến trực tiếp khám bác sĩ ở phòng mạch tư, theo thông tin từ Đại Đoàn Kết.

Đó là thất thoát trực tiếp từ túi tiền của người dân. Đối với thất thoát ngân sách thì có thể nhìn qua một vụ án y tế lớn năm 2013. Chỉ trong vòng 2 năm (từ 2008-2010), 9 nhân sự chủ chốt của Sở Y tế Gia Lai đã biến nhiều loại thuốc có nguồn gốc trong nước thành ngoài nước…, thông đồng với nhà thầu, xét thầu không đúng với hồ sơ mời thầu và tiêu chuẩn đánh giá được duyệt, xét thầu sai 16 mặt hàng thuốc. Hơn 8,59 tỷ đồng từ ngân sách ‘chảy’ vào túi các cá nhân trên.

‘Không cao đừng mong trúng thầu’

Vì Thông tư 01 (ban hành tháng 1/2012,  sửa đổi, bổ sung vào tháng 11/2013) yêu cầu đấu thầu thuốc với tiêu chí giá rẻ, tiết kiệm. Do đó, đấu thầu giá cao là chuyện lobby cửa sau.

Tùy hội đồng mà doanh nghiệp phải thuận theo chiều gió, đẩy giá thuốc lên mới mong “trúng” thầu. “Không thầu thì không có hội đồng thầu. Cứ theo giá thị trường mà mua bán. Còn thầu thì phải làm sao cho hội đồng thầu đồng ý. Hội đồng muốn mua rẻ thì rẻ, muốn mua mắc thì mắc. Doanh nghiệp phải làm theo ý kiến của hội đồng thầu mới thắng thầu...”, các công ty cho hay trên báo Tuổi Trẻ.

Theo đó, có doanh nghiệp “chạy” hết các thành viên hội đồng thầu, có khi chỉ “chạy” người có quyền quyết định – tờ báo này cho hay.

Hồi năm 2013, ĐB Nguyễn Phi Thường (Hà Nội) từng đặt câu hỏi về lý do đằng sau của tình trạng đấu thầu loạn giá thuốc, theo Việt Nam Net:

Tại sao hoạt động đấu thầu tại nhóm, cơ quan, tổ chức nhà nước, các dự án sử dụng vốn ngân sách nhà nước phần lớn vẫn chưa hiệu quả. Còn tại nhóm vốn tư nhân thì ngược lại?

Món lợi này lớn tới mức, Giám đốc Sở Y tế TP.HCM lại được bổ nhiệm làm Giám đốc Trung tâm Mua sắm hàng hóa và tài sản công của ngành y tế thành phố, rồi lại làm Chủ tịch Hội đồng Đấu thầu thuốc (năm 2013), theo thông tin từ báo Sài Gòn Giải Phóng, Người Tiêu Dùng và trang Tầm Nhìn.

Sang năm 2014, khi Tổng Giám đốc Công ty Dược phẩm VN Pharma Nguyễn Minh Hùng và các đồng sự liên tục bị khởi tố và bị bắt giữ để điều tra về tội buôn lậu thuốc, dư luận mới đặt câu hỏi, bệ đỡ nào đằng sau danh hiệu “ông vua đấu thầu thuốc” VN Pharma với những gói trúng thầu  cung ứng thuốc trị giá hàng trăm tỷ đồng tại các bệnh viện?

Ông Thường cho biết, tại các nước phát triển, hoạt động đấu thầu sẽ qua các hình thức trung gian như trung tâm dịch vụ, sàn giao dịch, công ty quản lý tổ chức đấu thầu. Đó là xu hướng đấu thầu kiểu 3, 4 bên hoặc nhiều bên.

Còn tại Việt Nam lại phổ biến đấu thầu kiểu 2 bên hoặc 2,5 bên, tức chỉ có người gọi thầu và người dự thầu, hoặc người gọi thầu cộng tư vấn (thuộc người gọi thầu) và người dự thầu. Phía bệnh viện đòi hỏi, yêu cầu gì công ty dược cũng phải đáp ứng, không dám cãi, vì cãi thì “bể” thầu.

Nếu luật vẫn quẩn quanh phục vụ đấu thầu 2 bên, 2,5 bên như dự thảo thì không thể xử lý dứt điểm, căn cơ được những tiêu cực như thông thầu, quân xanh, quân đỏ, lobby, đi đêm, liên minh rút tiền”, ông Thường cho hay.

(còn tiếp)

Phan A tổng hợp

Xem thêm: