Tháng 7 vừa qua, các tỉnh thuộc ĐBSCL như Hậu Giang, Kiên Giang bị xâm nhập mặn giữa mùa mưa, trong khi thông thường hạn mặn kết thúc vào khoảng từ đầu đến trung tuần tháng 5. Theo Chi cục thủy lợi tỉnh Hậu Giang, trong 20 năm qua, đây là lần đầu tiên mặn xâm nhập vào giữa mùa mưa. Điều này cảnh báo khả năng ngăn dòng chảy tại các đập thủy điện của Trung Quốc và Lào ở thượng lưu sông Mekong.  

Bắt đầu xuất hiện bất thường từ ngày 7/7, đến ngày 18/7, mặn đã lấn sâu vào địa bàn 3 huyện, thành phố của tỉnh Hậu Giang gồm huyện Long Mỹ, Phụng Hiệp và thành phố Vị Thanh, với độ mặn đo được dao động từ 1,1%o đến hơn 6%o.

Nước mặn xâm nhập vào tỉnh Hậu Giang theo 2 đường: Một đường là hướng từ tỉnh Kiên Giang, nước theo kênh xáng Xà No rồi vào TP. Vị Thanh của tỉnh Hậu Giang. Đường thứ 2 là từ tỉnh Bạc Liêu và Sóc Trăng, nước chảy theo tuyến kênh Quản lộ Phụng Hiệp rồi vào tới 2 huyện Long Mỹ và Phụng Hiệp của tỉnh Hậu Giang, theo thông tin từ báo Dân Việt.

Tại thời điểm trên, ở huyện Long Mỹ, độ mặn đo được lên đến 6,1%o, đầu kênh Xẻo Su 5,5%o, huyện Phụng Hiệp 4,4%o, xã Phương Phú 4,4 %o, trị trấn Bún Tàu mức 2,6%o… – theo báo cáo từ Văn phòng thường trực Ban Chỉ huy Phòng chống lụt bão tìm kiếm cứu nạn tỉnh Hậu Giang.

Lúa chỉ chịu được nồng độ mặn bằng hoặc dưới 0,8%o, anh Lương Lê Trúc – nhân viên trạm bơm Tứ Câu (xã Điện Ngọc, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam) cho biết trên báo Nông Nghiệp. Còn vườn cây ăn trái sẽ bắt đầu bị thiệt hại từ độ mặn khoảng 2%o, ông Cam Quang Vinh – Chủ tịch UBND huyện Phụng Hiệp (Hậu Giang) cho hay, theo Tin Môi Trường.

Trước đó, hồi tháng 3, độ mặn còn lên đến 11%o tại một số điểm ở Long Mỹ. Năm nay, nước mặn tràn vào sớm hơn nhiều so với năm ngoái – anh Nguyễn Văn Đầy (thường gọi Út Đầy, ngụ ấp 6, xã Lương Nghĩa, huyện Long Mỹ, tỉnh Hậu Giang) cho biết trên báo Dân Việt.

Nếu dẫn nước mặn vào ruộng, lúa sẽ bị lép hạt, chín sớm, năng suất, chất lượng hạt gạo giảm nhiều. Nhưng nếu không bơm nước vào thì lúa chết khát, năng suất cũng giảm 30 – 40%”, anh Nguyễn Thanh Nhâm ở xã An Hiệp (huyện Ba Tri, Bến Tre) nói.

Lúa chết do nước nhiễm mặn cùng với nhiễm phèn kết lại từng mảng lớn trên mặt ruộng. Không chỉ ruộng lúa, cá nuôi bè, vịt thả cũng uống phải nước mặn mà chết.

Từ khi sinh ra đến giờ, hơn nửa đời người rồi, tôi chưa bao giờ thấy nước mặn xuất hiện vào thời gian này”, ông Lâm Văn Nghệ (ấp Phương An A, xã Phương Phú, huyện Phụng Hiệp, tỉnh Hậu Giang) nói.

Mặn xâm nhập quá bất ngờ khiến tôi trở tay không kịp. Hiện nguồn nước bên ngoài không còn nhiễm mặn nhưng tôi chưa dám khai nước vào để tưới cho vườn cây mà phải chờ mưa xuống cho chắc ăn. Bởi trước đó chỉ lấy nước dưới mương vườn để pha thuốc dưỡng phun xịt mà cây trong vườn đã bị suy kiệt rõ rệt”, ông Nghệ nói về 12 công (tương đương 1,2ha) quýt đường và cam sành từ 2 đến 4 năm tuổi của gia đình.

Ông Nghệ (trái) buồn rầu bên vườn quýt đường sắp đến ngày thu hoạch nhưng bị rụng trái do thiếu nước ngọt để tưới, tháng 8/2015. (Ảnh: baohaugiang.com.vn)
Ông Nghệ (trái) buồn rầu bên vườn quýt đường sắp đến ngày thu hoạch nhưng bị rụng trái do thiếu nước ngọt tưới, tháng 8/2015. (Ảnh: baohaugiang.com.vn)

Ngoài rụng lá, và khoảng 10% trái sắp thu hoạch bị rụng thì phần lá còn lại trên cây cũng teo tóp hoặc chuyển sang màu xanh đậm thường thấy ở khu vườn khô cằn, thiếu dưỡng chất cần thiết, theo thông tin từ Báo Hậu Giang.

Ngoài các vườn ăn trái, hàng trăm ha lúa Thu Đông, dứa, mía tại thành phố Vị Thanh và huyện Long Mỹ cũng đứng trước nguy cơ nhiễm mặn cao, theo Tin Môi Trường.

Trước giờ nước mặn ít khi xuất hiện. Có năm, mặn về vài ngày  trong mùa khô rồi hết. Chứ đâu có lên đến mức hơn 6%o lại kéo dài gần nửa tháng trời ngay trong mùa mưa như thế này – bà Nguyễn Thị Thu Hà (ngụ ở trung tâm thị trấn Trà Lồng, Hậu Giang) nói.

Người thiếu nước ngọt sinh hoạt, lúa, cây trái, hoa màu chết vì ngậm mặn hoặc khát nước tưới. “Nếu mặn quay lại và kéo dài như tháng 7 vừa qua thì chúng tôi không biết tính làm sao. Thiếu nước ngọt, cuộc sống khó khăn dữ lắm; còn cây trái, hoa màu cũng bị hư hại và chết dần chết mòn”, bà Hà lo lắng.

Riêng tỉnh Hậu Giang, năm nay đã có 12.000ha lúa vụ 3 không thể gieo trồng, hàng nghìn ha cây ăn trái giảm năng suất.

Tại Kiên Giang, có khoảng 2.000 ha đất sản xuất lúa Hè Thu của các huyện Hòn Đất, Châu Thành, Giang Thành đã bị ảnh hưởng nghiêm trọng do đợt xâm nhập mặn bất thường vào tháng 7, theo Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Kiên Giang.

Chỉ riêng ở Ấp Tân Điển, xã Mỹ Lâm, huyện Hòn Đất, tỉnh Kiên Giang, 80% diện tích lúa đã bị nhiễm mặn, VTV cho hay. Ở những vùng nhiễm nặng như ấp Tân Điền, Hưng Giang, xã Mỹ Lâm (Hòn Đất), bà con nông dân phải thuê máy cày trục bỏ lúa chết, hoặc lội xuống vớt, gieo sạ lại từ đầu. Vùng nhiễm nhẹ thì khắc phục bằng cách cấy giặm cho lúa dày.

Tại tỉnh Tiền Giang, ở các huyện nằm trong vùng dự án ngọt hóa Gò Công ở phía Đông của tỉnh như huyện Chợ Gạo, Gò Công Tây, Gò Công Đông, thị xã Gò Công, mặn xâm nhập sâu vào phía thượng lưu sớm hơn cùng kỳ năm trước hơn một tháng. Nạn xâm mặn được công bố là thiên tai do xâm nhập mặn thuộc cấp độ 1.

Tại Trà Vinh, nước mặn đã lấn sâu vào nội đồng hơn 50 km. Độ mặn tăng hơn từ 5,6 – 7,7% so với cùng kỳ năm ngoái, ảnh hưởng đến hàng ngàn ha lúa vụ đông xuân đang trong giai đoạn đẻ nhánh.

Tại Bạc Liêu, độ mặn đo được trên nhiều tuyến sông cao hơn gấp đôi so với cùng kỳ, uy hiếp nghiêm trọng hơn 20.000 ha lúa Đông xuân của tỉnh, đặc biệt là hai huyện Phước Long và Hồng Dân.

Nguy cơ xâm mặn đáng báo động hơn ở tỉnh Bến Tre, do tỉnh có những cửa sông lớn thuộc sông Cửu Long như Cửa Đại, Hàm Luông, Cổ Chiên… Trong năm nay, nước mặn đã xâm nhập vào khu vực nội đồng khoảng 55-60km bao gồm các huyện Ba Tri, Chợ Lách, Châu Thành. Huyện Châu Thành chịu ảnh hưởng nặng nhất với hai xã Quới Sơn và Tân Thạch (tỉ lệ độ mặn 4%o, 60km cách cửa biển).

Lý giải về hiện tượng xâm nhập mặn bất thường nói trên, PGS-TS Lê Anh Tuấn – Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu Biến đổi khí hậu (Trường Đại học Cần Thơ) phân tích trên Dân Việt: Trên thượng nguồn sông Mekong gặp hạn, lại bị các thủy điện chặn dòng chảy nên mực nước dưới hạ lưu thấp hơn mọi năm. Khi mực nước ở hạ lưu thấp, nước biển sẽ tràn về đất liền dưới tác động của các đợt triều cường.

Chi cục Thủy lợi tỉnh Hậu Giang cũng nhận định, nguyên nhân của tình trạng xâm mặn bất thường diễn ra ở Hậu Giang là do mực nước đầu nguồn ở Tân Châu, Châu Đốc thấp hơn cùng kỳ mọi năm từ 60 – 90 cm. Ngoài ra, khả năng các đập thủy điện của Trung Quốc và Lào ở thượng lưu sông Mekong đã ngăn dòng chảy, không cho nước về hạ lưu. Nước hạ lưu thấp, kết hợp gió mùa Tây Nam hoạt động mạnh đã đưa nước mặn từ biển lấn sâu vào nội đồng.

Nguyên Viện trưởng Viện Quy hoạch Thủy lợi miền Nam – ông Nguyễn Ngọc Anh cho biết, theo kết quả của nhiều nghiên cứu xâm nhập mặn vùng ĐBSCL từ 1980 đến nay, chiều dài xâm nhập mặn vào cửa sông phụ thuộc chặt chẽ bởi 6 yếu tố:

(1) Dòng chảy kiệt từ thượng nguồn sông Mekong;

(2) Khả năng trữ nước cuối mùa lũ của vùng ĐBSCL;

(3) Diễn biến mực nước ven biển;

(4) Tình trạng sử dụng nước ở ĐBSCL;

(5) Hình dạng lòng sông vùng cửa;

(6) Diễn biến mưa đầu mùa mưa.

“Gió chướng” cũng là một trong những nguyên nhân đẩy mặn lên cao hơn, song hiện tượng này chỉ mang tính “tình thế” nên chỉ được xem xét trong từng trường hợp cụ thể, theo trang thông tin của Hội Nông dân Việt Nam.

Phan A tổng hợp

Xem thêm: