Phần 3: Sau 15 năm, tiếp tục giải lại bài toán chống ngập

Một điểm ngập rộng hơn 31.000 m2, 72 tuyến đường ngập sâu từ 0,1 m đến 0,6 m, 66 điểm ngập có diện tích thấp nhất là từ 400 m2 trở lên… là những thông tin ngập “kinh hoàng” trong trận mưa kết hợp triều dâng hôm 15/9. 

Nhưng không chỉ ngập, còn một hệ quả khác cũng ngấm ngầm đe dọa cuộc sống với những vụ sạt lở bất ngờ, cuốn toàn bộ người và nhà xuống sông.  

Trong nội dung nối tiếp, phần 3 sẽ đề cập tới thêm một hệ quả của việc đánh đổi tự nhiên để có tốc độ đô thị hóa nhanh tới chóng mặt, cùng giải pháp nào đang được đưa ra để giải quyết cái “họa” do con người tạo ra này.

Những dòng triều dữ

Mưa sớm làm đất nhão, lấn sông, kênh, rạch gây biến động dòng chảy cục bộ tạo ra xói lở hàm ếch, nhiều công trình sát mép bờ sông làm tăng gia tải, lại thêm tình trạng khai thác cát trái phép… khiến nhiều con sông, kênh, rạch tại Sài Gòn chỉ chực sạt lở khi mưa to hay triều cường.

Trong 7 tháng đầu năm 2015, Sài Gòn đã xảy ra 11 vụ sạt lở đất bờ sông, kênh, rạch, xảy ra tập trung tại quận Thủ Đức, huyện Nhà Bè, huyện Cần Giờ, huyện Củ Chi và quận 2. Tổng cộng khoảng 4.535 m2 đất đã trôi sông, theo Ban chỉ huy Phòng chống thiên tai và tìm kiếm cứu nạn.

Tối 9/7, gần 400 m2 tại ấp 1, xã Nhơn Đức, huyện Nhà Bè bị nước nhấn chìm xuống sông Mương Chuối. Toàn bộ nhà số 4/41 rộng hơn 100 m2 biến mất.

Sạt lở bờ sông Nhà Bè (đoạn ấp Bình Mỹ, xã Bình Khánh, huyện Cần Giờ), tháng 7/2013. Bốn gia đình mất nhà, 3 nhà khác lún nền, nứt tường. (Ảnh: sggp.org.vn)
Sạt lở bờ sông Nhà Bè (đoạn ấp Bình Mỹ, xã Bình Khánh, huyện Cần Giờ), tháng 7/2013. Bốn gia đình mất nhà, 3 nhà khác lún nền, nứt tường. (Ảnh: sggp.org.vn)

Ngày 1/7, mưa lớn khiến nước sông Sài Gòn dâng cao. Tới 23h30, một đoạn bờ bao trên đường số 7 bị sạt lở gần 30 m, ăn sâu vào đất liền. Vụ sạt lở khiến một căn nhà lớn, một xe ben, một xe máy xúc bị cuốn trôi xuống sông. 2 vợ chồng cùng con trai 3 tuổi đang ngủ bên trong bị cuốn xuống sông nhưng may mắn được những người trên chiếc ghe đậu gần bờ cứu sống.

Trung tuần tháng 6, khoảng 500 m2 bị kéo sạt xuống sông Nhà Bè thuộc ấp Bình Mỹ, xã Bình Khánh, huyện Cần Giờ. Không chỉ gây hư hại hoàn toàn nhà ở, tài sản của các hộ dân, vụ sạt lở khiến 21 m đoạn kè chống sạt lở sông Nhà Bè cũng bị gẫy sạt.

Rạng sáng 22/5, 4 căn nhà (tổ 1 ấp 1Đ, đường Nguyễn Hữu Thọ, xã Nhơn Đức, Nhà Bè) đổ sập xuống sông Mương Chuối do lở đất. Hơn 20 người dân phải di tản khẩn cấp. Vụ sạt lở sâu hơn 10 m, kéo dài hơn 50 m, lại tạo thêm những đoạn phát hiện hàm ếch rộng, đục sâu dưới nền nhà, theo thông tin từ Báo Giao Thông.

Khu vực sạt lở rộng khoảng 2.000 m2, sâu khoảng 30 m tính từ mép sông đến khu vực nhà dân. (Ảnh: nldo.com.vn)
Khu vực sạt lở rộng khoảng 2.000 m2, sâu khoảng 30 m tính từ mép sông đến khu vực nhà dân. (Ảnh: nld.com.vn)

Năm 2007, toàn thành phố có 36 vị trí sạt lở, xảy ra 10 vụ sạt lở. Tới tháng 9/2015, có thêm 8 điểm sạt lở mới – nâng lên 44 điểm sạt lở bờ sông nghiêm trọng, trong đó 31 vị trí sạt lở đặc biệt nguy hiểm. Chỉ trong vòng 7 tháng đầu năm đã có tổng 11 vụ sạt lở. Lý do là triều cường dâng cao, nhưng bờ sông, kênh rạch bị thu hẹp gây lên áp lực rút nước khiến bờ sông bị sạt lở. Cộng thêm việc lạm dụng khai thác cát làm xói sâu lòng sông, thay đổi chế độ dòng chảy làm gia tăng xói lở bờ.

Theo đó, nguyên nhân tự nhiên (triều cường) là một phần, nhưng phần lớn còn lại là do việc con người đã xem nhẹ vấn đề môi trường trong phát triển đô thị.

Cũng xem lại bài học từ khu đô thị mang tính đại diện của thành phố – khu đô thị Phú Mỹ Hưng. Năm 2008, GS-TSKH Lê Huy Bá (Viện KHCN-QL Môi trường, ĐH Công nghiệp TP.HCM) cho hay trên tờ Sài Gòn Giải Phóng:

Phía Nam TP.HCM (nơi xây dựng khu đô thị Phú Mỹ Hưng) là vùng “Đô thị bán ngập triều”. Việc thoát nước triều khi lên và xuống, ngày 2 lần là hết sức quan trọng. Đã có khu đô thị hoành tráng PMH lại thêm con đường vững chãi Nguyễn Văn Linh, thực chất con đường là con đê, sẽ ngăn không cho triều lên. Tuy nhiên, ngăn làm sao được triều, nó sẽ đi vào các cửa lạch, sông, rạch và miệng cống. Hai tình huống sẽ diễn ra:

1. Khi nước triều lên. Vốn dĩ, xưa, khi chưa có khu đô thị PMH thì các con triều lên xuống điều hòa, mà ta quen gọi là “triều hiền”. Nay, chúng đang trở nêntriều dữ. Lý giải rất giản đơn: tổng lượng nước triều không đổi (còn tăng hơn do hiệu ứng nhà kính, khi nước biển dâng lên sau vài chục năm nữa) mà mặt cắt dòng truyền triều giảm bao nhiêu thì vận tốc “v” của dòng triều sẽ tăng lên bấy nhiêu (…)

Một cây dừa bị nhấn chìm chỉ còn phần ngọn ngoi lên mặt nước ở xã Nhơn Đức, huyện Nhà Bè. (Ảnh: vnexpress.net)
Một cây dừa bị nhấn chìm chỉ còn phần ngọn ngoi lên mặt nước ở xã Nhơn Đức, huyện Nhà Bè. (Ảnh: vnexpress.net)

2. Khi triều xuống, khu đô thị PMH và con đường Nguyễn Văn Linh lại ngăn chặn, làm giảm tối đa khả năng thoát triều. Nếu như đúng vào lúc này có mưa lớn thì nước mưa, nước thải TP sẽ cộng hưởng tác động, làm cho nội thị TPHCM chìm trong bể nước vừa mặn (có khả năng ăn mòn điện hóa cao), vừa bẩn, vừa ngập sâu và mãi không thoát ra được. Khi nước thoát ra, nó sẽ tạo nhiều dòng chảy rối, tai hại khó lường”.

Hiện nay, những biện pháp phòng chống sạt lở không chỉ có tiến độ thi công cầm chừng, mà còn chỉ dừng lại ở các giải pháp tạm thời, như nạo vét các tuyến kênh mương, gia cố bờ đê, bờ bao bằng cách đóng cừ dừa… Trong khi như đã chỉ ra, cái khó của thủy lợi và những công trình bên trong đô thị làm trầm trọng hơn vấn đề thủy lợi mới là nguyên nhân chủ yếu và trực tiếp nhất đối với bài toán chống ngập của thành phố.

Ôtô chết máy nằm đường trong chiều tối 15/9/2015. (Ảnh: vnexpress.net)
Ôtô chết máy nằm đường trong chiều tối 15/9/2015. (Ảnh: vnexpress.net)

Những dự án quy hoạch dàn trải, thiếu tính toán, tốn ngân sách

Không phải thành phố thiếu nỗ lực chống ngập, cũng không phải là không có cách. Trên thực tế, hơn 24.000 tỷ đã được chi dùng trong các dự án chống ngập của thành phố trong hơn 10 năm qua. Nhưng sau sai lầm trong quy hoạch đô thị, lại đến sai lầm trong quy hoạch chống ngập khiến thành phố đã ngập, nay càng ngập hơn.

Trước hết là bắt đầu muộn. Trên News Zing, PGS.TS Hồ Long Phi – Giám đốc Trung tâm quản lý nước và Biến đổi khí hậu ĐHQG TP.HCM cho biết từ 1975 tới khoảng những năm 2000, Sài Gòn không có công trình nào đầu tư để phát triển hạ tầng chống ngập dù đây là thời gian phát triển đô thị.

Chỉ khi bắt đầu xuất hiện ngập vào những năm 1998-2000, thành phố mới quan tâm tới chống ngập. Điều này “giống như chúng ta vay nợ nhiều lần và dồn cục lại để trả nợ một lần”, ông Phi cho hay.

TS Nguyễn Bách Phúc, Chủ tịch Hội Tư vấn Khoa học công nghệ & Quản lý TP.HCM HASCON, Viện trưởng Viện Điện – Điện tử – Tin học EEI, cho biết vào năm 2000, chính phủ Việt Nam đã thuê tư vấn Nhật JICA xây dựng Quy hoạch tổng thể chống úng ngập cho Thành phố. Quy hoạch này đã được Chính phủ và thành phố phê duyệt, theo báo Việt Nam Net.

Tuy nhiên, quy hoạch đồ sộ này (dự kiến trong vòng 10 năm với tổng số vốn đầu tư khoảng 10 tỷ USD, cam kết thành phố hết úng ngập vào 2010-2011) lại không phân tích nguyên nhân của tình trạng úng ngập. Dự án chỉ căn cứ vào tình trạng hiện hữu (là năm 2000) để dự kiến những công trình lớn nhằm giải quyết vấn đề. Theo TS Phúc, điều này tựa như theo làm kiểu “tắc đâu, khơi đấy“.

Mặt khác, vì không có đủ tiền, thành phố thực hiện quy hoạch một cách chắp vá, tùy theo cơ hội vay được tiền. Số vốn yêu cầu của quy hoạch là 10 tỷ USD, nhưng đến năm 2010-2011 – năm dự kiến hoàn thành Quy hoạch, thành phố chỉ vay và giải ngân được khoảng gần 1 tỷ USD; đến nay 2015 chỉ giải ngân được hơn 1 tỷ USD, TS Phúc cho hay.

Như vậy là thiếu 8 tỷ USD theo yêu cầu. Nhưng nguyên nhân gây ngập thực sự chưa được xác định, kèm theo tình trạng trở nên nghiêm trọng hơn trong hơn một thập kỷ qua, khiến theo TS Phúc, “có thể ước lượng gần đúng rằng để khắc phục được tình trạng úng ngập hiện nay của thành phố chắc chắn số tiền đầu tư không dưới 20 tỷ USD”.

Nếu chúng ta cứ chống ngập theo cách của JAICA thì càng chống càng ngập. Giả sử có vay đủ 10 tỷ USD để làm dự án này cũng vô nghĩa. Lý do, thời điểm JICA đưa ra dự án đấy, triều cường mới đạt mức 1,25m còn hiện giờ đã lên hơn 1,7m nên dự án này làm sao cứu nổi?”, ông phân tích thêm về sai lầm của dự án cải tạo cũ, theo Diễn đàn Doanh nghiệp.

Ngập ngay cả khi đã tạnh mưa. Ảnh chụp ngày 28/9. (Ảnh: nld.com.vn)
Ngập ngay cả khi đã tạnh mưa. Ảnh chụp ngày 28/9/2015. (Ảnh: nld.com.vn)

Vì phát sinh vấn đề triều cường, điều mà JAICA không lường trước được trong bản quy hoạch của mình nên năm 2008, Bộ NN&PTNT và UBND Thành phố lập một Quy hoạch riêng về chống ngập do triều cường, song song với quy hoạch của JICA. Dự kiến quy hoạch là xây đê bao chống triều cường quanh thành phố với nguyên lý đóng khi triều cường lên, và mở khi triều cường xuống.

Tuy nhiên, dự án vẫn hầu như không tiến triển, vẫn do thiếu nguồn tiền. Ngoài ra, theo TS Phúc, bản quy hoạch cũng mắc lỗi nghiêm trọng là “không phân tích nguyên nhân của tình trạng triều cường dâng cao, bắt đầu từ khoảng năm 1995, và tăng dần hằng năm”.

Chống ngập, dời lên vùng đất cao hay “sống chung với nước”?

Trong khi các dự án chống ngập được “đầu tư dàn trải, thiếu tính toán, tốn ngân sách“, theo nhận định của TS Hồ Long Phi, thì thành phố vẫn đang ngập trầm trọng hơn, với trận ngập lịch sử hôm 15/9.

Tình trạng ngập khủng khiếp là do sự cộng hưởng từ cả ba yếu tố: mưa lớn (92 đến 142 mm), triều dâng (1,4 m), và hệ thống thoát nước hiện hữu của thành phố bị vượt công suất thiết kế – đại diện của Sở GTVT cho hay trên báo Pháp Luật TP.HCM.

Thành phố hiện đang đi các bước mâu thuẫn nhau. Các giải pháp chống biến đổi khí hậu của ta mới dừng ở các bước giải pháp công trình. Trong khi đó, quy hoạch về xây dựng chưa tính hay có quy định liên quan tới biển đổi khí hậu”, TS Phi khẳng định.

Hiện có hai giải pháp chính được đề xuất là: 1) phát triển thành phố hướng về phía Củ Chi, Thủ Đức, là vùng đất cao không cần san lấp và 2) là “sống chung với ngập”, tức các giải pháp làm hồ điều tiết, xây dựng những đô thị ngập nước.

TS Nguyễn Bách Phúc ủng hộ giải pháp 1. Trên tờ Thanh Niên, ông cho biết, trước đây người Pháp đã quy hoạch Sài Gòn một cách tỉ mỉ về Q.7, Q.8, huyện Nhà Bè, huyện Cần Giờ chỉ làm vùng trũng chứa nước, không phát triển đô thị về phía nam; chọn những nơi cao như: Thủ Đức, Củ Chi, Hóc Môn để phát triển đô thị một cách bền vững.

Nhưng hiện nay, mọi thứ đã thay đổi theo chiều ngược lại. Tức là, thành phố đã san lấp mặt bằng ở rất nhiều kênh rạch để xây dựng các khu đô thị. Việc này đã lấy đi các khu vực chứa nước tự nhiên, như các hồ, đầm, vùng trũng ở khắp TP, nhất là ở Q.7, Q.8, huyện Bình Chánh, huyện Nhà Bè; thậm chí là ở Q.1, khu Miếu Nổi (Q.Bình Thạnh)…

Nằm trong khu vực trũng thấp của thành phố, cơn mưa lớn ngày 15/9 đã khiến tầng hầm tòa nhà chung cư Green Hills (quận Bình Tân) bị ngập sâu trong nước. (Ảnh chụp màn hình/vnexpress.net)

Còn phần lớn các dự án chống ngập thì lạc hậu, chỉ tập trung vào cách giải quyết chuyện xây cống và chống ngập ở nội đô thành phố, thay vì cần phải quan tâm đến yếu tố triều cường ngày một tăng cao.

Thành phố nên phát triển đô thị theo hướng Bắc, nơi cao ráo, ít sông ngòi như Thủ Đức, Củ Chi, Hóc Môn… Tránh tình trạng ngập là san lấp ở các vùng trũng – ông Phúc cho hay.

Nếu cơ quan chức năng không có chiến lược và quy hoạch chế tài việc san lấp; định hướng phát triển TP về vùng cao, thì chắc chắn điệp khúc càng chống càng ngập, càng đổ nhiều tiền càng ngập nặng hơn từ hàng chục năm qua sẽ tiếp tục dằn vặt chúng ta”, TS.Phúc nói.

Điều này cũng phù hợp với xác nhận của TP Rotterdam (Hà Lan) đối với bản quy hoạch hướng ra biển (về phía Nam) của Sài Gòn. Kết luận đưa ra là “không nên phát triển về biển vì như vậy quá nguy hiểm – vùng quá thấp”.

Đồng ý rằng quy hoạch đang rất nặng về phía Nam thành phố, TS Hồ Long Phi tìm cách giải quyết theo phương án 2. Ông cho rằng cho rằng đã đến lúc Sài Gòn chống ngập bằng cách sống chung với nó, theo báo Người Lao Động.

Hàng trăm ô tô chìm sâu trong nước tầng hầm chung cư Green Hills với thiệt hại nhiều tỷ đồng. (Ảnh do đọc giả cung cấp/nld.com.vn)
Hàng trăm ô tô bị chìm sâu trong nước tại tầng hầm chung cư Green Hills. Thiệt hại ước tính nhiều tỷ đồng. (Ảnh do độc giả cung cấp/nld.com.vn)

Trong dự án “Giải pháp chống ngập ở TP đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2050” do Trung tâm Quản lý nước và Biến đổi khí hậu (ĐHQG TP HCM) kết hợp các nhà khoa học Hà Lan thực hiện, giải pháp đưa ra là xây hồ điều tiết, các khu đô thị ngập nước, các giải pháp mềm trong chống ngập.

Theo khảo sát, các khu đô thị ngập nước có thể hình thành trong tương lai ở khu vực phía Tây như Bình Chánh, Hóc Môn; phía Nam là Nhà Bè; phía Đông là Thủ Đức…

Ở những khu vực này, thay vì đắp lên thì sẽ xây dựng thành những đô thị ngập nước kiểu ở Ý hay Hà Lan chẳng hạn. Đây mới là giải pháp tối ưu trong công tác chống ngập vì nó không cản dòng chảy của nước, nước sẽ về nơi trũng và hình thành khu đô thị ngập nước”, báo Người Lao Động dẫn lời ông Phi.

Điều quan trọng nhất là nhận thức. Khi người ta thấy nước không còn là mối đe dọa nữa thì sẵn sàng sống chung với nó….Thay vì làm đường, các nhà đầu tư có thể làm cầu cạn, nước vẫn qua lại mà không bị cản; thay vì những công viên hoàn toàn khô ráo thì bây giờ là các công viên nước mà trong đó có những lối đi không cản trở dòng chảy

Theo tính toán của dự án, hệ thống cống thoát nước hiện tại đang đáp ứng 70% khả năng thoát nước. Theo đó, 30% còn lại sẽ do các hồ điều tiết, các khu đô thị ngập nước, các giải pháp mềm trong chống ngập đảm nhiệm.

Điều cần lưu ý là tính toán trên đang căn cứ theo khả năng thoát nước hiện nay, tức là theo lưu lượng nước gây ngập hiện nay.

Nếu thành phố thực hiện xong các dự án theo quy hoạch thoát nước giai đoạn 2016-2020 sẽ hết ngập, nhưng lượng mưa phải không vượt tần suất dự báo“, ông Đỗ Tấn Long – Trưởng phòng Quản lý hệ thống thoát nước Trung tâm điều hành chương trình chống ngập TP HCM – nhận xét trên Vnepxress.

Dù khác nhau về cơ bản, thì điểm chung giữa hai giải pháp đều là ủng hộ các giải pháp “hòa hợp với tự nhiên”, thay vì tiếp tục những phương thức chống lại tự nhiên như san lấp, dựng đê bao, nâng đường làm đê chắn… đã tiến hành trong nhiều thập niên qua.

Việc chống ngập đang được tiến hành như thế nào?

Hiện tại, thành phố đang thực hiện song song 2 quy hoạch chống ngập nước là: 752 và 1547, báo cáo tóm tắt giải quyết ngập khu vực TP.HCM có xét đến yếu tố biến đổi khí hậu của UBND TP công bố ngày 7/7/2015 cho hay.

Quy hoạch 752 tập trung đầu tư các công trình thoát nước và xử lý nước cho khu vực trung tâm: vùng Bắc, Đông Bắc, Đông Nam và Tây thành phố. Quy hoạch này cần 87.418 tỉ đồng. Trong đó đã có nguồn vốn là: 32.608 tỷ đồng, chưa có nguồn cần huy động là: 54.810 tỷ đồng.

Đối với quy hoạch 1547, tổng kinh phí là 12.823 tỷ đồng, trong đó đã nguồn là 813 tỷ đồng, cần huy động là 12.010 tỷ đồng.

Như vậy, thành phố đang cần thêm 66.820 tỷ đồng để thực hiện việc chống ngập đến năm 2020. Nếu đạt được mục tiêu hết ngập vào năm 2020, vấn đề an sinh xã hội sẽ được giải quyết cho một khu vực rộng 550 km2 và khoảng 6,6 triệu người dân thành phố, với điều kiện vũ lượng, triều cường không phát sinh biến động gia tăng.

Với những con số đầu tư cả ngàn tỷ, sự lúng túng của giới chức khi bị chất vấn sau mỗi trận mưa chỉ kéo dài 1-2 tiếng, sự thống khổ của người dân khi lội trong nước thải đen ngòm, đất nông nghiệp bị xâm mặn, đất ở bị sụt lở, những móng nhà, chân tường của khu chung cư xây vội có thể không sụt, ruỗng trên một đất nền yếu, không nền và mặn – phèn?, lại thêm nạn rác ngập từ kênh, rạch, cho tới cống nước…

Cả thành phố đang phải trả giá cho việc chạy theo các giá trị kinh tế, coi thường môi trường, chỉ biết lợi riêng. Sau hàng thập kỷ phá và xây, toàn vùng nội đô, ngoại đô đất Sài Gòn đang hiện lên như một bàn cờ mà hướng thoát triều, thoát nước, cũng là lối thoát để sống đã và đang bị bịt kín.

Khi đã ngập, những vốn vay ngàn tỷ và những quy hoạch chống ngập một lần nữa được triển khai. Người dân không thể từ chối điều này, nhưng họ cũng không phải là không biết nghĩ. Những khu đô thị, khu công nghiệp đã được dựng lên vội vã, giá trị chúng mang về là bao nhiêu, chiếm tỷ lệ bao nhiêu so với tâm sức và số tiền (từ ngân sách và vốn vay) để chống ngập? Liệu những bớt xén công trình, quy hoạch dàn trải, chồng lấn gây thâm hụt có lặp lại hay không? Câu trả lời nằm ở thì tương lai. Nhưng mỗi người Việt còn có lương tri. Thời gian để tự cứu lấy mình không còn nhiều nữa, vì đã 15 năm trôi qua vô nghĩa rồi.

Phan A

Xem thêm: