Mới đây, Google đã công bố các từ khóa được tìm kiếm nhiều nhất trên toàn cầu và tại một số quốc gia trong năm 2015. Không thể phủ nhận được khi đặt cạnh Singapore, Malaysia, top từ khóa được tìm kiếm nhiều nhất năm của Việt Nam rất đáng buồn với xu hướng tìm kiếm nặng về giải trí theo thị hiếu thị trường/rẻ tiền.

Điều này có thật sự thể hiện một trình độ dân trí thấp của người Việt Nam hay không? Trên thực tế, với việc số lượng người trẻ sử dụng đồng thời mạng và điện thoại di động đang áp đảo các bộ phận còn lại, thì nói cho đúng hơn, thống kê của Google phản ánh một thị hiếu thấp của đa số người dùng là giới trẻ.

Từ một phương diện khác, không phải nhóm người lao động, nhóm trí thức không tham gia tìm kiếm thông tin mà là lực lượng này tại Việt Nam chưa trở thành một lực lượng chủ đạo, vốn là điều mà các quốc gia có nền kinh tế phát triển như Singapore, Malaysia, Nhật Bản, Hàn Quốc… đã đạt được.

Những khoảng cách

Không khó để nhận ra sự khác biệt giữa Việt Nam và một số quốc gia lân cận trong top 10 vấn đề quan tâm nhất trên mạng.

Không phải Trường Sa, Hoàng Sa, những diễn biến về đời sống ngư dân và động thái của Việt Nam đối với vùng biển “nóng” thuộc chủ quyền quốc gia được người dùng mạng Internet ở Việt Nam quan tâm nhất. Cũng không phải vấn nạn sản xuất và nhập khẩu thực phẩm bẩn tràn lan, những vụ án tham nhũng, nợ công và những công trình lãng phí hàng nghìn tỷ đồng, sự gia tăng đột biến của các cuộc thảm sát hàng loạt, hay sự đổi mới gây nên nhiều gian nan trong kỳ thi quốc gia vừa qua được tìm kiếm nhiều nhất.

Trong khi người dân của Singapore quan tâm hàng đầu tới mức độ ô nhiễm không khí do cháy rừng, tiếp đến là sự chuyển đổi quyền lực trong bộ máy chính phủ, các sản phẩm công nghệ, sự lây lan của hội chứng hô hấp cấp MERS, chuyến bay QZ8501 của hãng AirAsia bị rơi… thì sự quan tâm của người đọc Việt Nam, một cách đáng buồn, lại là Vợ người ta, Âm thầm bên em, Không phải dạng vừa đâu, Cười Xuyên Việt, Cô dâu 8 tuổi…

Đảo Đá Chữ Thập của Việt Nam bị Trung Quốc chiếm và cải tạo đất, xây thành đảo nhân tạo, dân trí
Đảo Đá Chữ Thập của Việt Nam bị Trung Quốc chiếm và cải tạo đất, xây thành đảo nhân tạo. (Ảnh: CSIS/IHS Jane’s)

Liên quan tới việc một nhà báo của Nhật Bản bị bắt cóc, người Nhật – nơi người dân thường xuyên cảnh giác trước mọi rủi ro về thiên tai, biến động xã hội – lo lắng về Tổ chức Nhà nước Hồi giáo tự phong IS. Cũng không lạ khi năm 2015, người Hàn Quốc tìm hiểu nhiều nhất về Hội chứng hô hấp Trung Đông MERS khi căn bệnh lây lan nhanh tại quốc gia này.

Tóm lại, 9/10 từ khóa được tìm kiếm nhiều nhất của Việt Nam liên quan tới các chương trình giải trí, phim ảnh, bài hát mang tính thị trường. Từ khóa duy nhất không thuộc về các chương trình giải trí, phim ảnh, lại là một ứng dụng đoán tuổi qua ảnh chân dung của Microsoft. Những vấn đề liên quan trực tiếp đến đời sống như độc quyền giá xăng, điện, nước, án oan, bạo lực học đường, bạo hành trẻ mẫu giáo… trên thực tế có tỷ lệ quan tâm không cao.

Sự khác biệt về nền kinh tế

Việc so sánh đang được đặt cạnh những quốc gia có nền kinh tế phát triển. Singapore là trung tâm tài chính lớn thứ tư thế giới và có nền kinh tế đứng đầu khu vực Đông Nam Á, Nhật Bản là quốc gia có nền kinh tế lớn thứ ba thế giới, còn Hàn Quốc là một trong những nước có tốc độ tăng trưởng kinh tế nhanh nhất trong lịch sử thế giới hiện đại kể từ cuối thế kỷ 20.

Tương tự, tại nền kinh tế lớn thứ 3 ASEAN, đồng Ringgit lao dốc khiến top từ khóa hàng đầu trong năm 2015 của người dân Malaysia tập trung vào hệ thống thông tin quản lý nhân sự, tình trạng tiền tệ, cuộc biểu tình nhằm cải cách bầu cử…

Những người trẻ tuổi đang sử dụng điện thoại di động và máy tính bảng kết nối wifi tại một quán cafe ở Hà Nội, dân trí
Những người trẻ tuổi đang sử dụng điện thoại di động và máy tính bảng kết nối wifi tại một quán cafe ở Hà Nội. (Ảnh: cnet.com)

Nếu so sánh với Singapore, Malaysia có phần khập khiễng cho Việt Nam, thì kết quả so sánh với các nước có cùng trình độ trong khu vực cũng không khả quan hơn bao nhiêu. Giữa năm 2015, cả Ngân hàng Thế giới (WB) và Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) đều đánh giá Việt Nam thua kém Lào và Campuchia về năng lực cạnh tranh, trình độ sản xuất. Cuối năm 2015, chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan cho hay trong nhóm 4 nước có nền kinh tế chậm phát triển trong ASEAN, cả Lào, Campuchia, Myanmar đều có sự cải cách tốt và tốc độ tăng trưởng cao hơn Việt Nam, theo Trí Thức Trẻ.

Số lượng người trẻ áp đảo các bộ phận còn lại

Có nét tương đồng với Việt Nam là Hồng Kông. Đặc khu hành chính này có tới 7/10 từ khóa liên quan tới lĩnh vực giải trí (truyền hình, âm nhạc). Từ khóa được quan tâm hàng đầu là sự ra đời của Iphone 6s.

Điều này không lạ khi độ tuổi dùng Internet ở Hồng Kông phổ biến là từ 25-34 (chiếm 28,4%) và từ 35-44 (chiếm 26,4%), theo Báo cáo về truyền thông Toàn cầu 2011 cho hay.

Bà Donna Chu – trợ lý giáo sư tại Trường Báo chí và Truyền thông, Đại học Trung Quốc của Hồng Kông cho biết có ba lý do chính được người trẻ tuổi đưa ra khi trả lời cho câu hỏi: “Bạn lên mạng chủ yếu để là gì”, gồm để giải trí (30,5%), tìm kiếm thông tin (27,7%) và kết nối với bạn bè (20%), trong một nghiên cứu công bố năm 2010. 96% người dùng điện thoại thông minh truy cập mạng Internet hàng ngày qua điện thoại của họ – đây là con số cao nhất châu Á.

Tại Việt Nam, theo báo cáo năm 2011 của Cimigo Netcitizens, độ tuổi sử dụng Internet từ 15-24 tuổi chiếm 95%, từ 25-34 chiếm 67%. Hai độ tuổi trung niên 35-49 và về hưu 50-64 chỉ chiếm lần lượt 32% và 18%. Nhóm 15-24 tuổi cũng chiếm tỷ lệ truy cập Internet bằng điện thoại di động lớn nhất: 47%.

Phân nhóm độ tuổi sử dụng mạng Internet tại Việt Nam, dân trí
Phân nhóm độ tuổi sử dụng mạng Internet tại Việt Nam, theo báo cáo năm 2011. (Nguồn: cimigo.com)
nguoi-dung-internet-viet-nam, dân trí
Phân nhóm nghề nghiệp của những người sử dụng Internet tại Việt Nam, số liệu đưa ra năm 2014. (Nguồn: cimigo.com)

Trong khi đó, đối tượng sử dụng Internet phổ biến tại Singapore có độ tuổi trải đều từ 20 tới 39. Tại Malaysia, độ tuổi sử dụng Internet có biên độ rộng hơn, từ 15 tới 44 tuổi, tức từ độ tuổi thiếu niên đến bộ phận trong độ tuổi lao động.

Các nhóm độ tuổi sử dụng mạng Internet ở Singapore và mức độ truy cập thường xuyên, dân trí
Các nhóm độ tuổi sử dụng mạng Internet ở Singapore và mức độ truy cập thường xuyên. (Nguồn: qua wiki.smu.edu.sg)

Nhân vật – giải trí là một xu hướng phổ biến

Nhìn ra thế giới, trung tuần tháng 12, Tạp chí Time công bố top 10 vấn đề được quan tâm nhiều nhất qua việc tìm kiếm trên công cụ Google trong năm 2015:

  1. Lamar Odom – cựu tuyển thủ bóng rổ Lamar Odom bị phát hiện hôn mê sau khi sử dụng quá nhiều chất kích thích
  2. Thế giới kỷ Jura – bộ phim mang về 500 triệu USD doanh thu chỉ trong 1 tuần
  3. American Sniper – bộ phim được đề cử Oscar cho giải Phim hay nhất và Nam diễn viên chính xuất sắc nhất.
  4. Caitlyn Jenner – người chuyển giới được trao giải “Người phụ nữ của năm” do tạp chí Glamour bình chọn.
  5. Ronda Rousey – vô địch giải đấu UFC, được cho là vận động viên nữ xuất sắc nhất mọi thời đại
  6. Paris – cuộc tấn công bởi IS khiến hơn 120 người thiệt mạng thảm khốc
  7. Agario – trò chơi điện tử
  8. Chris Kyle – cựu biệt kích hải quân Mỹ (SEAL), tác giả của cuốn hồi ký dựng thành phim American Sniper
  9. Fallout 4 – trò chơi điện tử
  10. Straight Outta Compton – bộ phim tiểu sử về nhạc Hip Hop

Có thể thấy, nhân vật – giải trí là một xu hướng phổ biến khi chúng chiếm tới 7/10 từ khóa, 2 từ khóa về game. Sự kiện khủng bố thảm khốc tại Paris là vấn đề chính trị – xã hội duy nhất có mặt trong top tìm kiếm.

Sự khác biệt là xu hướng giải trí của thế giới tập trung nhiều hơn vào các tác phẩm có giá trị, trong khi xu hướng giải trí theo top tìm kiếm của Việt Nam mang nhiều yếu tố thị trường.

Cần thay đổi cơ cấu sử dụng mạng Internet trong dân chúng

Tóm lại, thống kê top từ khóa được tìm kiếm nhiều nhất trên Google dù không đủ sức đại diện cho sự quan tâm của toàn bộ người dân Việt Nam, song nó cho thấy còn nhiều vấn đề về dân sinh, dân trí của đa số người sử dụng mạng Internet ở Việt Nam.

Thứ nhất về trình độ phát triển kinh tế của quốc gia. Không phải vô cớ khi Singapore có lượng quan tâm đặc biệt lớn đối với các vấn đề về môi trường, chính trị, xã hội. Singapore có 5 triệu dân nhưng họ làm ra 100 tỷ USD/năm, tức là mỗi người làm ra 20 triệu USD/năm, với vị trí là trung tâm tài chính lớn thứ tư thế giới làm tăng khả năng tiếp cận với công nghệ và thay đổi nhu cầu tìm kiếm thông tin trong nhóm người dùng mạng Internet.

Sự phát triển của toàn xã hội đặt mỗi cá nhân vào sự quan tâm đối với các yếu tố có thể tác động tới sự ổn định về đời sống của họ, bao gồm từ môi trường, tới công nghệ và chính trị. Ngược lại, điều này làm thúc đẩy trình độ dân trí nói chung.

Trên thực tế, một lượng lớn người nằm trong độ tuổi trẻ và tuổi lao động cũng chính là nhóm đối tượng sử dụng mạng Internet nhiều nhất, cho thấy Singapore đã làm tốt việc tận dụng thông tin để phát triển, thay vì để đơn thuần giải trí và kết nối.

Tình trạng đơn thuần dùng mạng Internet để giải trí và kết nối rơi vào trường hợp của Việt Nam và Hồng Kông. Cơ cấu tuổi sử dùng mạng và dùng điện thoại di động của Việt Nam thậm chí còn trẻ hơn, rơi vào độ tuổi vị thành niên (từ 15 tuổi) trong khi tại Hồng Kông là độ tuổi thanh niên (từ 24 tuổi).

Không phải nhóm người lao động, nhóm trí thức không tham gia tìm kiếm thông tin, mà trên thực tế, số lượng người trẻ sử dụng đồng thời mạng và điện thoại di động đang áp đảo các bộ phận còn lại.

Giới trẻ Việt Nam vẫn chỉ loanh quanh với những chương trình truyền hình và ứng dụng giải trí đơn giản thể hiện cho một trình độ dân trí nghèo nàn của nhóm bộ phận này. Nó đặt ra vấn đề cần thay đổi cơ cấu sử dụng mạng Internet trong dân chúng, cách thức cung cấp thông tin đa chiều, thay vì một chiều và để người dùng tự tìm kiếm.

Những người vẫn thường xuyên xem TV và nghe radio thì thói quen này rất ít khi bị thay đổi, trong khi tỷ lệ người trưởng thành ở Việt Nam sử dụng internet thường xuyên vẫn không ngừng tăng lên, từ 26,3% trong năm 2012 lên đến 38,8% vào thời điểm hiện tại (2015). Lượng người sở hữu điện thoại di động cũng tăng 10% kể từ năm 2012, và sự tăng trưởng của smartphone chính là nhân tố hàng đầu góp phần ‘bùng nổ’ lượng người truy cập internet như hiện nay“, ông Betsy Henderson, Giám đốc nghiên cứu, đào tạo và đánh giá của tổ chức Radio Free Asia cho biết trên BBG.

Phan A

Xem thêm: