Tình trạng nợ nần của người dân tộc ở Tây Nguyên đang thực sự trở thành trầm trọng, gần 90% số hộ có nợ, trong đó hầu hết là nợ “tín dụng đen” với lãi suất cao đang thiết chặt vào cổ những người dân nghèo khổ.

Thảm cảnh người dân tộc Tây Nguyên đã thực sự rung động, thu hút sự quan tâm của báo chí, truyền thông và dư luận xã hội. Gần đây những thông tin xác thực từ Hội thảo “Chuyển đổi sinh kế và tình trạng tài chính của một số tộc người thiểu số ở Việt Nam” do Liên minh Nông nghiệp tổ chức, do Viện Nghiên cứu Xã hội, Kinh tế và Môi trường (iSEE) và Trung tâm chính sách và chiến lược phát triển nông nghiệp nông thôn miền Nam (SCAP) tiến hành tại Đắk Lắk và Lâm Đồng.

Xem thêm: Báo động 86 % nông dân dân tộc thiểu số đang phải vay tín dụng đen

Thực tế là từ khi trồng cây cà phê gần 30 năm trời, chưa lúc nào người dân thoát khỏi cảnh nợ nần, vay đầu vụ, trả nợ cuối vụ, gần như tất cả số cà phê làm ra đều được gán để trả nợ, vấn đề là nợ càng ngày càng nhiều hơn, người dân khó thoát ra khỏi cái gông của tín dụng đen.

Nông dân Tây Nguyên là những người lao động chăm chỉ, rất cần cù, nhưng nợ xấu không chừa một ai. Ví dụ, ở Buôn Tinh 2, được coi là khá giả trong khu vực Buôn Hồ, tỉnh Dak Lak, không một gia đình nào là không mang nợ, ít thì vài chục, nhiều thì đến vài trăm triệu đồng.

Nghiên cứu mới đây của Viện Nghiên cứu Xã hội, Kinh tế và Môi trường cho rằng 90% hộ dân tộc thiểu số Tây Nguyên được hỏi cho biết gánh nặng nợ nần đang rất trầm trọng với họ.

Theo một khảo sát khác thực hiện cách đây 2 năm, chỉ có hơn 13% số vốn vay ở nông thôn là qua hệ thống ngân hàng, còn lại phần lớn phải vay tiền sản xuất thông qua các kênh phi chính thức, “tín dụng đen”, với lãi suất tới 60%/năm.

Ban đầu thì người dân ở Buôn Tinh 2, cũng có nhiều hộ tiếp cận được nguồn vốn vay có lãi suất thấp từ Ngân hàng Chính sách Xã hội, Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn (Agribank), có nguồn vốn ưu đãi cho nông dân, nhưng những khoản vay đó là không đủ lớn để sản xuất, hơn nữa, những thủ tục ngân hàng phức tạp, chưa phù hợp với thực tiễn của người dân tộc nên nhiều khi cũng làm họ ngần ngại, rồi tặc lưỡi bỏ qua. Bà con phải đi vay tiền của các đại lý thu mua cà phê, gọi là “bà buôn”.

Với lãi suất trên trời, 60%/năm, một gia đình chỉ có hơn 1 mẫu cà phê gần như chắc chắn không bao giờ trả hết nợ. Một vụ mùa thu được 20 triệu thì 18 triệu đã phải dành để gán nợ. Chi tiêu của hộ gia đình, tiền đầu tư cho vụ mới, hay cả tiền học cho con, người dân phải đi vay với lãi suất lên đến 50%– 60%/năm. Cứ thế, năm này qua năm khác, quy trình này trở thành một vòng xoáy không lối thoát. Bây giờ đã đến đỉnh điểm rồi, gánh nặng nợ quá lớn, lãi suất quá cao, người dân gần như đã kiệt quệ, đang kêu cứu.

Vì sao phải vay tín dụng đen?

Tại các huyện đều có Ngân hàng Chính sách Xã hội, Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, nhưng với 53 dân tộc khác nhau, có nhiều đặc điểm khác nhau, khó phù hợp với chính sách cho vay đang áp dụng cho người Kinh được, bởi vì người dân tộc có thể không thành thạo chữ viết để đọc hợp đồng tín dụng, thậm chí họ còn chưa có cả giấy chứng minh thư.

Ngân hàng thì cứ thực hiện theo quy trình cho vay để an toàn rủi ro, vì phải bảo toàn, tránh mất vốn. Còn tín dụng đen thì cho vay dễ dàng, thuận tiện, phù hợp với người dân nên dù có phải chịu lãi cao thì người dân cũng phải chấp nhận.

Ngay như ở các thành phố lớn như Hà Nội, Sài Gòn thì tín dụng đen cũng tràn ngập, chỗ nào cũng gặp, thấy quảng cáo công khai. Như vậy, thực tế là tín dụng đen đang có thị trường thực sự, người dân đang phải vay tín dụng đen là có thực.

Ngõ ngách nào cũng có mời chào cho vay ngoài ngân hàng. (Ảnh: Đại Kỷ Nguyên)
Ngõ ngách nào cũng có mời chào cho vay ngoài ngân hàng. (Ảnh: Đại Kỷ Nguyên)
Ở Hà Nội, nơi có rất nhiều ngân hàng, mà vẫn công khai treo bảng cho vay “tín dụng đen” ở phố Tây Sơn, quận Đống Đa, thì chuyện cho vay tín dụng đen ở Tây nguyên cũng không lạ gì. (Ảnh: Đại Kỷ Nguyên)
Ở Hà Nội, nơi có rất nhiều ngân hàng, mà vẫn công khai treo bảng cho vay “tín dụng đen” ở phố Tây Sơn, quận Đống Đa, thì chuyện cho vay tín dụng đen ở Tây nguyên cũng không lạ gì. (Ảnh: Đại Kỷ Nguyên)

Như vậy, nếu không có những khoản vay “đen”, người dân khó lòng tiếp tục quay vòng sản xuất, mất thu nhập, và rơi vào tình trạng “phá sản”.

Nỗi lòng người mẹ dân tộc lo cho tương lai của con mình. (Ảnh: Báo Gia Lai)
Nỗi lòng người mẹ dân tộc lo cho tương lai của con mình. (Ảnh: Báo Gia Lai)

Vậy là đành chấp nhận để người dân tộc ở Tây Nguyên nợ tín dụng đen?

Ở những quốc gia khác, từ những nước phát triển như Đức, Canada, Nhật Bản cho đến nghèo như Bangladesh đều có các tổ chức tài chính vi mô để lấp khoảng trống về hỗ trợ vốn này cho nông dân, nông nghiệp.

Có những kinh nghiệm từ các ngân hàng vi mô theo mô hình Grameen Bank của nhà kinh tế đoạt giải Nobel Muhammad Yunus cung cấp tín dụng quy mô nhỏ cho nông dân, trong khi các hiệp hội nghề độc lập sẽ hỗ trợ họ về kỹ thuật sản xuất, kỹ năng bán hàng, và cả mối liên kết trong sản xuất, như mô hình ở Nhật Bản, Canada.

Nhiệm vụ của nhà nước đơn giản là cung cấp khuôn khổ pháp lý để các tổ chức đó hoạt động hiệu quả.

Ở Việt Nam, đáng tiếc là những mô hình hỗ trợ độc lập kể trên chưa có điều kiện phát triển. Hệ thống tài chính vi mô đang ở giai đoạn sơ khai, còn các hiệp hội độc lập chưa được tạo hành lang pháp lý để hoạt động.

Các cơ quan chức năng cần nỗ lực để đưa ra những chính sách phù hợp đối với người dân tộc ở Tây Nguyên nói riêng và 53 dân tộc thiểu số khác nói chung để giúp nông dân thoát khỏi cảnh nợ nần chồng chất, thoát khỏi đói nghèo, vươn lên.

Thành Tâm

Xem thêm: