Ngày 17/12, tại Hà Nội, Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM) đã báo cáo kết quả thực hiện tái cơ cấu kinh tế Việt Nam 2011-2015 hướng đến 2016-2020. Báo cáo cho thấy, quá trình tái cơ cấu chưa thực sự động vào cốt lõi thể chế, nguy cơ Việt Nam tụt hậu ngày càng xa, nền kinh tế đối mặt nhiều thách thức, nếu không tái cơ cấu triệt để.

Chưa tạo được môi trường kinh doanh công bằng

Theo ông Nguyễn Đình Cung, Viện trưởng CIEM, mặc dù VN đã có bước tiến lớn, tạo điều kiện cho người dân gia nhập thị trường, nhưng VN vẫn chưa có môi trường kinh doanh cạnh tranh trật tự và công bằng. Đây là “thất vọng” với các hiệp định thương mại tự do đầu tiên được đưa ra một cách chính thức từ khi VN ký kết hiệp định TPP.

Vẫn còn những vấn đề lớn như số lượng ngành kinh doanh có điều kiện còn quá lớn, rào cản gia nhập các thị trường này còn cao và tốn kém, thậm chí ngăn cản cạnh tranh.

Ông Cung cũng nói vẫn còn tư duy quản lý nhà nước sợ thị trường, coi nhẹ cạnh tranh công bằng, không nhận thức được cạnh tranh công bằng là động lực với doanh nghiệp và người dân, thiếu một chính sách toàn diện về cạnh tranh.

Nhiều người đã kỳ vọng từ các hiệp định thương mại tự do (FTA) để cải cách thể chế và hành động ở VN, nhất là trên lĩnh vực cải cách doanh nghiệp nhà nước (DNNN), mua sắm công liên quan ngân sách, minh bạch hóa, cải cách hành chính…Tuy nhiên, ông Cung thẳng thắn nêu “thấy thất vọng” vì các FTA này quá chung chung, không có yêu cầu cụ thể liên quan cải cách thể chế trong nước, trừ quyền tự do lập hội của người lao động.

Đối với Hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP), với các DNNN, ông Cung nêu cũng chỉ nhấn mạnh yêu cầu bình đẳng giữa DNNN của VN với các doanh nghiệp thành viên TPP. “Chứ bất bình đẳng, đặc quyền gì đó của DNNN với doanh nghiệp tư nhân trong nước, thì cơ bản, không có…

Ngay việc TPP cam kết về cho thành lập công đoàn ngoài Tổng liên đoàn Lao động, ông Cung đánh giá có dân chủ hơn, có cạnh tranh, liên đoàn lao động phải hoạt động tốt hơn vì quyền người lao động, nhưng ông Cung đặt câu hỏi: “Việc được thành lập liệu có đương nhiên hay phải có luật, hay nghị định? Cơ chế thực thi cũng chưa rõ…?

Ông Nguyễn Đình Cung đề nghị đã hội nhập phải tiến cùng thời đại, thúc đẩy cải cách mạnh mẽ theo hướng thị trường đầy đủ, cạnh tranh công bằng hơn. Có như vậy VN mới hội nhập đầy đủ.

Ông cảnh báo nếu không tiếp tục cải cách, kinh tế VN sẽ ngày càng lệ thuộc vào bên ngoài, tăng trưởng chủ yếu nhờ doanh nghiệp FDI, DNNN là công cụ phân phối các nhóm lợi ích, doanh nghiệp tư VN, người lao động VN bị cuốn vào dòng chảy hội nhập không được hưởng lợi, thậm chí bị vùi dập. Đặc biệt là khả năng “đất nước VN cứ tụt hậu và tụt hậu ngày càng xa hơn”

Tái cơ cấu chưa chạm đến vấn đề cốt lõi của thể chế

Tái cơ cấu tổng thể nền kinh tế trên 3 lĩnh vực là đầu tư (trọng tâm là đầu tư công), doanh nghiệp (trọng tâm là doanh nghiệp nhà nước) và hệ thống tài chính (trọng tâm là ngân hàng thương mại), mặc dù có một số mặt chuyển biến tích cực, nhưng vẫn còn rất nhiều hạn chế.

Ông Nguyễn Tú Anh, Trưởng ban Ban Kinh tế vĩ mô (Viện CIEM) cho biết, tái cơ cấu đầu tư công mới chỉ dừng lại ở siết kỷ luật đầu tư công chứ chưa tập trung vào các giải pháp nâng cao hiệu quả đầu tư, tránh lãng phí đầu tư.

Tốc độ cổ phần hóa vẫn còn chậm, những ưu đãi cho DNNN vẫn đang là yếu tố làm méo mó thị trường. Những vấn đề cốt lõi của tái cơ cấu DNNN chưa được chạm đến.

Bên cạnh đó, quy trình xử lý nợ xấu kéo dài và chênh lệch lãi suất huy động và lãi suất cho vay vẫn còn đang cao là rào cản tiếp cận lãi suất của doanh nghiệp. Cơ chế xử lý nợ xấu của VAMC thiếu minh bạch sẽ không thể hình thành thị trường. Và tái cơ cấu vùng, ngành chưa đi vào thực chất. Nguy cơ bất ổn kinh tế vĩ mô vẫn còn đặc biệt là từ sự gia tăng nhanh chóng của nợ công.

Đặc biệt, theo ông Nguyễn Tú Anh: “Những vấn đề cốt lõi của thể chế kinh tế chưa được chạm đến, như: tình trạng phân tán quyền lực tại các cơ quan nhà nước, thiếu sự phối hợp và thiếu người chịu trách nhiệm. Tư duy ưu đãi DNNN vẫn là chủ đạo, phân bổ nguồn lực đầu tư công vẫn chủ yếu do nhà nước mà chưa sử dụng cơ chế thị trường. Hệ thống ngân hàng thương mại bộc lộ nhiều lỗ hổng lớn nhưng thể chế để ngăn ngừa các lỗ hổng này chưa có thay đổi đáng kể.

Đầu tư hạ tầng hiệu quả không cao

 “Trong quá trình tái cơ cấu, nhiều người cứ đổ cho nguồn lực quốc gia chúng ta thiếu và yếu. Tôi thấy nước ta có rất nhiều nguồn lực mà không sử dụng được hoặc sử dụng không hiệu quả. Hơn nữa, nói tái cơ cấu cần phải chỉ rõ cần tái cơ cấu gì rất cụ thể. Tôi cho rằng, nói ra cần làm gì không khó, vấn đề ở chỗ nói ra rồi thì ai sẽ làm và làm như thế nào?” ông Nguyễn Đình Cung nói.

Theo phân tích của ông Tú Anh, muốn phát triển hạ tầng, nhưng đầu tư mà tạo ra kết cấu hạ tầng chất lượng thấp trong khi vốn đầu tư khan hiếm, huy động khó khăn, nhưng tính toán giá chi phí đầu tư hạ tầng vọt cao vượt quá lợi ích hạ tầng đó mang lại thì có thể có kéo lùi tăng trưởng sau đầu tư.

Ví dụ, nếu cao tốc Hà Nội – Hải Phòng mà thu phí quá cao, phương tiện không dám đi đường cao tốc mà cứ đi đường cũ, khi đó hiệu quả đầu tư chưa chắc cao.

Hay như thay đổi quy mô sản xuất nông nghiệp sang làm quy mô lớn, công nghệ cao vào, nhưng theo ông Tú Anh, khi đó không xử lý tốt thì lao động nông nghiệp hiện tại sẽ bị đẩy ra ngoài thành thất nghiệp tăng.

Thông điệp cho cải cách năm 2016 – 2020

Từ đó Viện CIEM đề xuất, mục tiêu tái cơ cấu năm 2016 – 2020, cần phải chú ý tạo việc làm và nâng cao chất lượng việc làm cho người dân là ưu tiên hàng đầu, trong đó DN tư nhân và DN nhỏ và siêu nhỏ là công cụ then chốt; khuyến khích DN vừa và lớn, tạo liên kết vùng, cụm.

Cần nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực đầu tư, đổi mới thể chế quản lý kinh tế, tạo điều kiện tối đa cho DN tư nhân và DN nước ngoài phát triển; đổi mới quản lý đầu tư công; cải cách chức năng chủ sở hữu, quản lý của Nhà nước và DN; dịch vụ công và ngân sách. Tiếp tục duy trì ổn định kinh tế vĩ mô trên cả bốn trụ cột: ổn định tiền tệ, ổn định tài khoá, ổn định thị trường và ổn định môi trường chính sách.

Báo cáo lưu ý, do đầu tư công sử dụng tiền đóng thuế của nhân dân, nên nhân dân phải có quyền được biết những đồng tiền đó được sử dụng như thế nào. Các dự án đầu tư công đều bắt buộc phải kiểm toán và kết quả kiểm toán phải được công bố công khai lên mạng Internet. Áp dụng đầy đủ cơ chế và nguyên tắc thị trường trong phân bổ vốn đầu tư nhà nước.

Đối với DNNN cần tập trung vào đổi mới thể chế và cách thức quản trị DNNN và quản lý nhà nước đối với DNNN theo hướng các DNNN phải tuân thủ đầy đủ các nguyên tắc thị trường và cạnh tranh bình đẳng với các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác. Nghiêm ngặt áp dụng nguyên tắc ngân sách cứng đối với DNNN. Tiến hành cổ phần hóa thực chất các DNNN với sự tham gia của các doanh nghiệp tư nhân và nhà đầu tư nước ngoài chứ không chỉ là sự sở hữu chéo của các DNNN với nhau.

Thành Long

Xem thêm: