Chưa bao giờ và chưa ở đâu tình trạng lạm quyền và gian dối lại xảy ra công khai và đương nhiên đến như vậy – tại Hà Nội, trong dự án nước sạch dân sinh liên quan tới cuộc sống của 70.000 hộ dân và các bệnh nhân tại bệnh viện thành phố.

Chỉ trong vòng tháng 9, giá nước tăng 20% bất kể đường ống nước sông Đà đã vỡ 13 lần; đường ống nước sông Đà vỡ tiếp lần thứ 14, 15, phụ sản “nhịn sinh”, bệnh nhân suy thận không có nước để chạy máy lọc máu; UBND Hà Nội xin phê duyệt dự án xây dựng đường ống hỗ trợ hơn 850 tỷ đồng.

Tháng 3/2015, kỹ sư người Nhật Kishi Ryoichi (51 tuổi) tự tử khi một sợi dây cáp của cây cầu treo do ông phụ trách tại thành phố Yalova (Thổ Nhĩ Kỳ) bị đứt, khiến giao thông đường biển bị ngừng trệ. Tháng 7/1961, tướng Park Chung Hee tuyên bố trước 20.000 sinh viên đại học Seoul (Hàn Quốc) sau cuộc đảo chính nắm quyền và “dọn rác” làm sạch xã hội với hàng ngàn vụ bắt bớ: “Tôi sẽ bắn bất cứ kẻ nào ăn cắp của công dù chỉ một đồng“.

Còn ở đây, tại Việt Nam, chúng ta cùng nhìn lại những sự việc xung quanh dự án nước sạch sông Đà và cách mà những người đứng đầu các cơ quan công giải quyết vấn đề.

Nước thiếu vn thiếu, giá tăng c tăng

Ngày 15/9, Công ty cổ phần Đầu tư xây dựng và Kinh doanh nước sạch (Viwaco) cho biết, sẽ tăng giá nước sạch từ ngày 1/10/2015.

Cụ thể, giá nước sinh hoạt bán cho các hộ dân tại Hà Nội sẽ tăng 19% so với mức giá đang áp dụng:

TT

Mức sử dụng nước sinh hoạt của hộ dân cư (m3/tháng/hộ)

Giá nước sạch hiện nay (đồng)

Giá nước sạch từ 1/10/2015 (đồng)

1 Mức 10m3 đầu tiên 5.020 5.973
2 Từ 10m3 đến 20m3 5.930 7.052
3 Từ 20m3 đến 30m3 7.313 8.669
4 Từ trên 30m3 13.377 15.929

Giá bán nước sạch cho các cơ quan, đơn vị phục vụ sản xuất, kinh doanh tại Hà Nội sẽ tăng 19-20%.

TT Đối tượng sử dụng (m3/tháng/đơn vị) Giá nước sạch hiện nay (đồng)  Giá nước sạch từ 1/10/2015 (đồng)
1 Cơ quan hành chính sự nghiêp 8.381 9.955
2 Đơn vị sự nghiệp, dịch vụ công cộng 8.381 9.955
3 Sản xuất vật chất 9.796 11.615
4 Kinh doanh dịch vụ 18.342 22.068

Ấy là giá bán trên chưa có thuế giá trị gia tăng (5%) và phí bảo vệ môi trường (10%) đối với nước thải sinh hoạt.

Và do không thể chốt chỉ số đồng hồ nước của tất cả khách hàng vào ngày 31/9 nên hóa đơn nước từ tháng 10 đã được thông báo một cách cụ thể như sau:

Lấy lượng nước ghi trong tháng 10 chia cho số ngày sử dụng cả chu kỳ, sau đó nhân với ngày sử dụng nước tháng 9 để áp giá cũ, lượng nước còn lại áp giá mới.

Từ tháng 11, hóa đơn nước sẽ tính hoàn toàn theo quyết định giá mới.

Lý giải về việc tăng giá nước, các cơ quan chức năng cho rằng đây là thực hiện theo lộ trình tăng giá 3 năm liên tiếp đã được UBND thành phố ban hành (giá được được điều chỉnh vào ngày 1/10 trong 3 năm 2013-2015). Việc này nhằm không tạo nên cú sốc về giá đối với người tiêu dùng và tăng giá bán để giúp doanh nghiệp có điều kiện trong việc đầu tư hạ tầng để phục vụ khách hàng nhiều hơn (!).

(Đồ họa: danviet.vn)
(Đồ họa: danviet.vn)

Trước đó một năm, giá bán nước sạch cũng đã được tăng trên 20% so với biểu giá cũ, tính từ ngày 1/10/2014, bất kể trước mốc này thì đường ống nước sông Đà đã vỡ 9 lần và sau đó tiếp tục vỡ thêm 6 lần nữa.

Nếu như việc “tăng giá nước giúp tăng đầu tư hạ tầng” như lời ông Lê Hồng Quân – Trưởng phòng Hạ tầng cấp thoát nước (Sở Xây dựng) nói trên báo Tiền Phong, thì “hạ tầng” đó là ở đâu?

Những “che đậy”

Một tháng trước khi thông báo đợt tăng giá mới, đường ống nước sông Đà vỡ lần thứ 13 (vào ngày 13/8) với 3 điểm nứt vỡ khiến việc sửa chữa kéo dài trong 2 ngày. Chưa hết, sau khi vá được vết nứt vỡ, nhận thấy nhiều điểm có nguy cơ vỡ tiếp, Viwaco “âm thầm” đóng van tại điểm đấu cấp nước vào địa bàn của Công ty nước sạch Hà Nội (khu vực Big C) để giảm áp lực nước để ống không bị nứt vỡ hàng loạt.

Điều này đã khiến nhiều khu vực phía trong quận Cầu Giấy, Đống Đa, Ba Đình, Hoàng Mai bị gián đoạn cấp nước kéo dài trong 5 ngày, thay vì 1 ngày như chủ đầu tư Vinaconex khẳng định.

Đến ngày 17/8, nhiều hộ mới được cấp nước trở lại.

Hai ngày sau, 19/8, khi mọi việc gần như xong xuôi, việc đóng van để giảm áp lực và nguy cơ đường ống còn tiếp tục vỡ mới được Giám đốc Sở Xây dựng Hà Nội và Phó Tổng Giám đốc Công ty CP nước sạch Vinaconex công bố trong buổi họp báo, đồng thời cho biết công suất nước tới ngày 20/8 mới đạt được như cũ.

Tưởng “vá” đường ống, hứa triển khai đường ống nước sông Đà số 2 và một tháng sau thông báo tăng giá nước – thế là xong. Thế nhưng, “màn hài kịch” vẫn chưa dừng lại.

10 ngày sau khi giá nước sạch được thông báo tăng 19-20%, đường ống nước sông Đà tiếp tục vỡ lần thứ 14 và 15 trong hai ngày liên tiếp 25 và 26/9.

Thay đường ống trong lần vỡ thứ 15. (Ảnh: baogiaothong.vn)
Thay đường ống trong lần vỡ thứ 15. (Ảnh: baogiaothong.vn)

Thiếu nước trầm trọng, Bệnh viện Phụ sản Hà Nội (quận Ba Đình) phải ngừng mổ đối với các ca mổ chủ động, ưu tiên cho các ca cấp cứu. Các sản phụ phải “nhịn sinh” chờ nước, hoặc được bệnh viện chuyển lên Bệnh viện Phụ sản Trung ương và về các bệnh viện đa khoa trong các quận.

Tại Bệnh viện 198 (quận Cầu Giấy), hàng trăm bệnh nhân phải dừng điều trị vì thiếu nước sạch. Từ bác sĩ, y tá, người nhà bệnh nhân đến bệnh nhân đều phải đi xách từng bình nước về để điều trị y tế và sinh hoạt.

Lượng nước chảy vào bể ngầm chỉ ở mức rò rỉ, các bể đang cạn dần. Tại khu vực kiểm soát nhiễm khuẩn, nước phục vụ máy sấy, máy hấp, máy giặt đều đang thiếu nước. Tình trạng đặc biệt khó khăn tại khu điều trị cho các bệnh nhân chạy thận, cần nhiều nước để vận hành máy lọc, vệ sinh khử khuẩn”, ông Lã Văn Hạnh – Trưởng phòng Hành chính quản trị, Bệnh viện 198 nói, đồng thời cho biết bệnh viện đã liên hệ với đơn vị cấp nước đề nghị hỗ trợ xe nước khẩn cấp nhưng chưa chắc chắn ngày 28/9 sẽ có nước hỗ trợ.

Trong khi đó, Giám đốc Bệnh viện Phụ sản Hà Nội – TS. BS Nguyễn Duy Ánh cho biết, trước tình trạng thiếu nước sạch trầm trọng, bệnh viện được đề nghị làm giếng khoan và giàn lọc như các bệnh viện khác đã làm. Nhưng ông không đồng ý với phương án này.

Bệnh viện không có chức năng và thành phố đã có cả hệ thống cung cấp nước sạch lớn như vậy, tại sao mình lại tự khoan giếng để ảnh hưởng tới nước ngầm?”, ông nói thẳng thắn trên báo Tuổi Trẻ.

Vét nước trong các bể dự trữ tại Bệnh viện 198 vào ngày 28/9, do đường ống nước sông Đà vỡ lần thứ 14, 15. (Ảnh: danviet.vn)
Vét nước trong các bể dự trữ tại Bệnh viện 198 vào ngày 28/9, do đường ống nước sông Đà vỡ lần thứ 14, 15. (Ảnh: danviet.vn)

Tới ngày 29/9, Bệnh viện Phụ sản Hà Nội thông báo nước dự trữ của bệnh viện đã hết. Đến tối 30/9, nước mới được cấp lại cho bệnh viện nhưng chỉ chảy nhỏ giọt. Lượng nước từ xe téc do bệnh viện tự mua và xí nghiệp nước đưa tới chỉ đủ để bác sĩ và bệnh nhân cầm cự trong ngày.

Còn tại Bệnh viện 198, ông Nguyễn Anh Việt (Viwaco) cho biết mỗi ngày có 4-5 xe téc của công ty đến bổ sung nguồn nước cho bệnh viện, thế nhưng, trên thực tế thì đến chiều ngày 1/10 bệnh viện vẫn thiếu nước.

Vậy, từ ngày 1/10, tiền nước sẽ được tính như thế nào đây, khi những nguy hiểm tới tính mạng của bệnh nhân và sự tắc trách của những người đứng đầu các dự án không thể tính ra công tơ?

Nhiều “lập lờ” quanh những phương án tăng thêm nguồn nước cấp

Trong cuộc họp báo tổ chức ngày 19/8/2015, Giám đốc Sở Xây dựng Hà Nội và Phó Tổng Giám đốc Công ty CP nước sạch Vinaconex tuyên bố sẽ cho triển khai dự án đường ống nước sông Đà thứ 2, để hỗ trợ cho đường ống số 1 liên tiếp bị vỡ trên.

Tổng kinh phí cho tuyến ống 21 km là trên 1,2 nghìn tỷ đồng, các hạng mục còn lại hơn 3,6 tỷ đồng, từ vốn tự có của doanh nghiệp và vốn vay thương mại.

Trước đó, Vinaconex đã hứa khởi công công trình này vào tháng 9/2014, sau đó thông báo lùi đến tháng 8/2015, và hiện giờ là tới tháng 10/2015.

Vào thời điểm này, Giám đốc Sở Xây dựng Hà Nội – ông Lê Văn Dục cho biết nếu từ nay đến ngày khởi công mà Vinaconex không có động tĩnh gì thì thành phố sẽ có giải pháp dự phòng.

Nếu không khởi công đúng hẹn, thành phố sẽ giao Công ty nước sạch triển khai đường ống số 2, khi đó Tổng công ty Vinaconex và Viwasupco sẽ phải ra ngoài cuộc”, ông Dục khẳng định.

Khẳng định là thế, nhưng đến ngày 1/10 vừa qua, UBND thành phố vừa gửi công văn đề nghị Chính phủ cho phép Hà Nội được áp dụng cơ chế đặc thù để triển khai xây dựng tuyến ống dẫn khẩn cấp nước sạch từ QL21 đến đường Vành đai 3. Dự kiến tổng mức đầu tư vào khoảng 854 tỷ đồng vay từ Quỹ phát triển thành phố, để ứng cứu cho tuyến đường ống số 1.

Khi thông báo này được đưa ra, nhiều người phải “kinh ngạc” mà thốt lên: “Mất hết lòng tin rồi!”. Họ mất lòng tin ở những lời hứa sửa sai, mất lòng tin ở những dự án cải cách chắp vá, mất lòng tin khi lời nói “rút kinh nghiệm” lại được đưa ra nhẹ tênh trong những cuộc họp trà nước trong phòng điều hòa.

Thế nhưng, ít ai để ý, những điều này đã được lên kế hoạch từ trước đó hơn 1 năm. Tháng 7/2014, sau khi đường ống nước sông Đà vỡ lần thứ 9, ông Nguyễn Quốc Hùng, khi đó là tân phó chủ tịch Hà Nội, đã tổ chức một cuộc họp “khẩn” và tuyên bố “thành phố đã hết kiên nhẫn với Tổng công ty cổ phần Vinaconex, không thể chờ được đơn vị này khởi công tuyến ống mới”, theo thông tin từ VnExpress.

Ông Hoàng Thế Trung, nguyên Giám đốc Ban quản lý dự án đầu tư cấp nước sông Đà bị cơ quan điều tra ra quyết định khởi tố và bắt tạm giam vào chiều 8/5/2015. (Ảnh: phapluattp.vn)
Ông Hoàng Thế Trung, nguyên Giám đốc Ban quản lý dự án đầu tư cấp nước sông Đà bị cơ quan điều tra ra quyết định khởi tố và bắt tạm giam vào chiều 8/5/2015. (Ảnh: phapluattp.vn)

Cuộc họp đưa ra thông báo: vì Vinaconex vẫn lừng khừng nên Hà Nội sẽ chủ động đầu tư tuyến ống khẩn cấp. Còn Vinaconex tiếp tục nghiên cứu, đầu tư tuyến ống số 2 và nâng công suất nhà máy nước theo quy hoạch (!).

Ông Hùng khẳng định: “Sẽ không có sự lãng phí, chồng chéo vì tuyến ống khẩn cấp trước mắt để bảo đảm an toàn cấp nước cho thành phố, (…) khi có tuyến số 2 của Vinaconex“.

Nhưng, những sốt sắng hình thức của những người đứng đầu UBND thành phố Hà Nội, Sở Xây dựng Hà Nội cho đến Tổng công ty Vinaconex (tập đoàn nhà nước được cổ phần hóa) đều không đủ để che lấp vấn đề cốt lõi. Đó là việc tham ô, tham nhũng trong dự án tuyến đường ống sông Đà năm 2008, do Vinaconex làm chủ đầu tư, Bộ Xây dựng cấp phép không được giải quyết tận gốc – trong vụ án này, lại chỉ có những “con tốt” được thí ra để vụ việc được êm xuôi.

Đó là nghi vấn “cửa sau” khi tới tháng 7/2014, UBND thành phố lại tiếp tục thống nhất với đề nghị của Bộ Xây dựng cho Vinaconex thi công đường ống truyền dẫn số 2, bất kể việc Vinaconex đang là đối tượng trong quá trình điều tra, thanh tra trong vụ án vỡ đường ống nước sông Đà.

Đó là việc UBND thành phố lại tiếp tục rút thêm đến 854 tỷ đồng từ tiền công để sửa sai trước những hệ quả bị đặt dấu hỏi liên quan tới việc tham ô, tham nhũng và móc ngoặc.

Độc quyền điện, độc quyền xăng dầu, độc quyền nước… cùng nhiều độc quyền khác vẫn đang hiện hữu. Chỉ khi nào nhà nước “buông” độc quyền, thì quyền hành pháp, tư pháp mới có tác đụng. Chỉ khi đó, pháp luật mới có thể thực thi một cách đúng đắn, người dân mới có quyền biểu đạt, những người đứng đầu các cơ quan công quyền, đứng đầu tập đoàn nhà nước mới có ý thức không lạm dụng tiền công – những đồng thuế, phí “tróc” từ người dân với 70% là nông dân (số liệu năm 2008).

Người dân thay vì ra được nhận về một nền y tế, giáo dục đầy đủ, đúng nghĩa để nâng cao dân trí, từ đó biết lên tiếng trước những sai lầm, tham ô và cửa quyền, thì những khoản tiền thuế họ đóng lại chảy ngược ra từ những dự án hư hỏng và kế hoạch “sửa sai” không ngại ngùng. Nhưng cho dù phần lớn dân số nông thôn, miền núi bị kìm lại trong một đời sống khốn khó, ít được giáo dục và nhiều thất nghiệp, thì những bất ổn trong chính sách điều hành cuối cùng cũng phải tự lộ diện vì chính tính chất yếu kém của nó.

Đừng tự hỏi vì sao Việt Nam mãi vẫn không phát triển, thậm chí đã tụt hậu so với Lào, Campuchia, cho dù Việt Nam có tới 86 triệu dân – vượt trội so với một nước Campuchia với 15 triệu dân và một nước Lào có nhiều đồi núi và được bao bọc bởi đất liền chỉ với 7 triệu dân (số liệu năm 2012), dù cả ba cùng có chung xuất phát điểm là những quốc gia kém phát triển vào thập niên 90. Theo GS Martin Gainsborough (ĐH Bristol), chỉ bởi những hướng đi của 3 nước đã và sẽ không trùng khớp nhau (*).

Phan A

(*) Martin Gainsborough (2012). “Elites vs. Reform in Laos, Cambodia, and Vietnam”, Journal of Democracy, Vol. 23, No. 2 (April), pp. 34-46. Xem bản dịch tại Nghiencuuquocte.net.

Xem thêm: