Hôm 11/12, tập đoàn Alibaba của ông Jack Ma đã mua tờ Nam Hoa Tảo báo (South China Morning Post – SCMP) và tài sản truyền thông của tờ báo này với giá 266 triệu USD.

Jack Ma là người giàu thứ hai Trung Quốc theo danh sách tỉ phú của Forbes, một ông trùm thương mại điện tử, chủ sở hữu một số công ty giải trí, và hiện giờ là người có thế lực trong giới truyền thông tiếng Anh.

Đây là một tờ báo của Hồng Kông vốn có lịch sử và truyền thống đoạt giải thưởng trong lĩnh vực đưa tin về Trung Quốc và khu vực. Trước khi có thông báo chính thức, những lời đồn đoán về thương vụ thâu tóm tờ nhật báo Anh ngữ 112 năm tuổi này đã được đàm luận sôi nổi ở Hồng Kông.

Thương vụ mua bán này mang lại sự hoài nghi lớn do mối quan hệ gần gũi giữa tập đoàn Alibaba và giới quan chức Trung Quốc.

“Trong mắt của các ông, ô nhiễm không khí là chuẩn mực, công lý là xấu xa, sự thật là không tốt, tham nhũng là văn hóa, thực phẩm độc hại là kinh doanh, đấu đá là cách giải quyết vấn đề”

— Ling Lui, người dùng Facebook”

Vào cùng ngày tin tức về thương vụ bán SCMP được loan báo, có tin xác nhận rằng một nhà tài phiệt khác của Trung Quốc là ông Quách Quảng Xương, chủ tập đoàn Phục Tinh, đã bị bắt để “hỗ trợ công tác điều tra”. Sự trùng hợp ngẫu nhiên của hai thông báo này dường như nhấn mạnh rằng có những mối liên hệ không thể tách rời giữa các tỷ phú Trung Quốc và chính quyền nước này. Tại Trung Quốc bạn sẽ rất khó hoặc không thể trở thành tỷ phú nếu không có sự chấp thuận ngầm của quan chức Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ). 

Tờ báo lâu đời SCMP

Thương vụ mua tờ SCMP diễn ra trong bối cảnh Trung Quốc đang xâm nhập vào thị trường truyền thông Hồng Kông. Vào năm ngoái, nhiều ngân hàng lớn ở Hồng Kông đã dừng các mục quảng cáo của họ trên tờ Apple Daily, một tờ báo tiếng Trung khổ nhỏ được nhiều người ưa chuộng nhưng thường hay chỉ trích Bắc Kinh. Vào tháng 2/2014, ông Kevin Lau, một người theo xu hướng tự do và là cựu tổng biên tập của tờ báo Hoa ngữ Minh Báo, đã bị những kẻ lạ mặt cầm dao phay tấn công. Và theo nhà quan sát Trung Quốc lâu năm Willy Lam, một số nhà tài phiệt đại lục có quan hệ với ĐCSTQ đã thành lập các công ty truyền thông mới tại Hồng Kông.

Trong một chia sẻ tương đối thẳng thắn về những thay đổi của ban quan lý mới, ông James Tsai, Phó chủ tịch điều hành của Alibaba đã nói về lập trường biên tập của những người chủ sở hữu mới ở mục hỏi và trả lời trên trang web của tờ báo.

“Tôi thấy hiện nay, khi các hãng tin tức chủ lưu phương Tây đưa tin về Trung Quốc, họ đưa tin qua một góc nhìn rất cụ thể rằng TQ là một quốc gia cộng sản và mọi thứ dường như cứ đi theo quan điểm đó”, ông này cho biết.

Ông này cho biết thêm: “Rất nhiều nhà báo làm việc với các hãng truyền thông phương Tây nói trên có thể không đồng ý với hệ thống cai trị ở Trung Quốc, và điều này làm ảnh hưởng xấu đến quan điểm đưa tin của họ.”

“Tình hình hiện tại là họ đã kiểm duyệt tin tức ở một mức độ nhất định”

— Một nhà báo phương Tây từng làm việc cho Hoa Nam Tảo báo

Nhưng ban quản trị của Alibaba sẽ “nhìn nhận mọi việc theo một cách khác”.

Chính xác thì sự khác biệt này là gì, hoặc nó ảnh hưởng đến việc biên tập ra sao thì chưa rõ. Giới quan sát Trung Quốc có quan điểm  chung rằng SCMP đã trở thành báo “đỏ” từ nhiều năm trước, đánh dấu bằng những mốc thời điểm như sự kiện bổ nhiệm ông Vương Hướng Vĩ từ Trung Quốc đại lục làm tổng biên tập. Ông Vương từng làm việc cho tờ Trung Quốc Nhật báo (China Daily), công cụ phát ngôn bằng tiếng Anh của chính quyền Trung Quốc trong ba năm.

Trong những năm qua, nhiều nhà báo của SCMP có quan điểm phê phán ĐCSTQ đã bị cho thôi việc hoặc tự bỏ việc. Các nhà báo phụ trách chuyên mục gần có quan điểm tương tự cũng bị cắt giảm đáng kể tần suất xuất hiện, và ngữ khí đưa tin về Trung Quốc nói chung đã trở nên mềm mỏng hơn.

Thương vụ bán SCMP cho Alibaba dường như là để hoàn tất và chính thức hóa sự chuyển tiếp đó.

Theo New York Times, ông Eric X. Li, được biết đến như một người lớn tiếng bảo vệ cho sự cai trị của ĐCSTQ, đã đứng sau và giúp cố vấn cho Alibaba trong thương vụ này.

“Việc đưa tin về Trung Quốc của giới truyền thông ở phương Tây lâu nay là quá mơ tưởng và đầy thành kiến. Dưới sự quản lý của tập đoàn Alibaba, SCMP sẽ cung cấp cho độc giả toàn cầu một cái nhìn đa nguyên và thực tế hơn về Trung Quốc”

Hiện vẫn chưa rõ liệu đây có phải là cách để giới thiệu và làm cho đường lối của ĐCSTQ được giới độc giả phương Tây sành sỏi chấp nhận hay không. Nhưng đối với những người quan tâm đến thời cuộc thì đó là một giả định.

Vào đêm công bố vụ sát nhập ngày 11/12 tại Hồng Kông, không có một bình luận tích cực nào trong số 40 bình luận về bài thông báo trên trang Facebook của SCMP.

“Làm sao mà các ông có thể cam kết giữ được sự biên tập độc lập khi biết rằng chính quyền Trung Quốc đứng sau thương vụ mua bán của Alibaba?!” Maria L. Yau viết.

“Dưới góc nhìn của các ông, ô nhiễm không khí là chuẩn mực, công lý là xấu xa, sự thật là không tốt, tham nhũng là văn hóa, thực phẩm độc hại là kinh doanh, đấu đá là cách giải quyết vấn đề”, Ling Lui viết.

“Yên nghỉ nhé SCMP”, một người khác viết.

Một nhà báo phương Tây từng làm việc cho tờ SCMP trong nhiều năm cho biết: “Tôi không nghĩ rằng điều này sẽ là tốt cho tờ báo. Tôi cũng không nhận thấy công ty của ông Jack Ma có ý định làm cho tờ báo trở nên khách quan”

Một cá nhân muốn giữ kín danh tính do vấn đề công việc hiện tại – đã tiếp lời: “Ông James Tsai đưa ra ý tưởng về thành kiến của truyền thông phương Tây. Điều đó ngay lập tức là một dấu hiệu xấu. Tôi không nghĩ rằng các nhà báo đưa tin về Trung Quốc khác với cách thức mà họ đưa tin về các quốc gia phương Tây. Một loạt phóng viên Đại Lục và Hồng Kông đã bỏ việc tại SCMP trong thất vọng. Đó thật sự không phải là vấn đề thành kiến của truyền thông phương Tây”.

Được phát hành lần đầu tại thuộc địa Hồng Kông vào ngày 6/11/1903, tờ SCMP được coi là tờ báo Anh ngữ chính tại thành phố phía nam Trung Quốc này và một ấn bản hàng đầu trong khu vực trong nhiều thập kỷ qua. Vào năm 1987, tờ báo được công ty New Corporation của nhà tài phiệt người Úc Rupert Murdoch tư nhân hóa.

Trong những năm 1990 và đầu những năm 2000, tờ báo làm ăn rất có lãi. Theo Quartz, vào đỉnh điểm năm 1997, tờ báo kiếm được khoảng 100 triệu USD lợi nhuận (tương đương khoảng 200 triệu USD ngày nay), và tự hào với mức lưu hành vào khoảng 500.000 ấn bản.

Trong những năm gần đây, dưới quyền sở hữu của ông Rober Kuok, nhà tài phiệt ngành mía đường người Malaysia vốn có nhiều lợi ích kinh doanh ở Trung Quốc, danh tiếng của tờ báo đã giảm sút và người ta nhận thấy tờ báo quá theo sát Bắc Kinh.

Khả năng sản xuất tin bài có chất lượng và khách quan của tờ báo đã bị suy giảm do đội ngũ nhân viên biên tập bỏ đi. Theo Hiệp hội Tự do Báo chí Hồng Kông, trong vòng 7 tháng qua đã có ít nhất 40 nhân viên nghỉ việc.

“Tình hình hiện tại là họ đã kiểm duyệt tin tức ở một mức độ nhất định rồi”, một nhà báo phương Tây cho hay.

“Tôi nghĩ nếu ông Jack Ma tiếp quản tờ báo, thì chẳng có lý do gì mà ông ta không siết chặt con ốc thêm nữa”

Larry Ong và Matthew Robertson, Đại Kỷ Nguyên tiếng Anh
Quang Huy biên dịch

Xem thêm: