Trong chương trình Dân hỏi – Bộ trưởng trả lời tối 13/12, Tổng Thanh tra Chính phủ Huỳnh Phong Tranh cho biết, trong 5 năm 2011-2015, ngành thanh tra đã phát hiện trên 212.000 tỷ đồng sai phạm ở các cơ quan, doanh nghiệp nhà nước, tương đương với 10 tỷ USD.

Tuy là con số trong 5 năm, nhưng từ số liệu thu thập cho thấy, sai phạm phát hiện trong năm 2015 và 2014 là chủ yếu.

Từ con số sai phạm trên, trong 5 năm qua ngành Thanh tra đã ‘kiến nghị thu hồi’ 120 ngàn tỷ đồng. Nhưng riêng trong năm 2015, ngành này đã kiến nghị thu hồi 52 ngàn tỷ (theo website Thanh tra bộ Tài chính mof.gov.vn), và năm 2014 là 51 ngàn tỷ (theo website của Bộ KH và ĐT muasamcong.vn). Như vậy trong 2 năm 2014-2015, số tiền kiến nghị thu hồi đã chiếm 85% của tổng 5 năm. Phải chăng sai phạm gần đây tăng lên hay ngành Thanh tra những năm trước còn yếu kém, khi chính Tổng Thanh tra Nhà nước trong giai đoạn 2006-2011, ông Trần Văn Truyền, đã dính vào bê bối tài sản cá nhân?

Con số sai phạm 10 tỷ USD có lớn không?

Con số này tương đương với 10% nợ công của Việt Nam (93 tỷ vào cuối năm 2015). Theo báo Tuổi trẻ, năm nay Việt Nam đã trả nợ 155.000 tỷ đồng. Như vậy số tiền sai phạm còn dư để trả nợ đến hạn của nợ công. Đồng thời, 212 ngàn tỷ sai phạm tương đương với 26% thu ngân sách của Việt Nam năm 2015 (900 ngàn tỷ đồng), trong khi bội chi ngân sách năm nay khoảng 150 ngàn tỷ. Với bối cảnh đất nước đang nợ chồng nợ, có nguy cơ phải đi vay nợ mới để trả nợ cũ thì con số sai phạm trên là rất lớn.

Nhưng đó mới là phần nổi của tảng băng. Hằng năm, Thanh tra Nhà nước tổ chức các đợt thanh tra theo định kỳ, thanh tra theo kế hoạch, và thanh tra đột xuất. Dù vậy, số lượng các đợt thanh tra vẫn còn còn rất nhỏ so với số lượng các đơn vị của bộ máy nhà nước. Trả lời phỏng vấn của BBC, Giáo sư Nguyễn Đình Cử cho rằng: “Thanh tra có hết không thì theo tôi không thể hết được, bởi vì thanh tra thì cũng không phải là thanh tra tất cả, mà chỉ làm mẫu, điểm thôi. Cái mà người ta phát hiện vẫn là tảng băng nổi thôi, chứ không phải là tất cả toàn bộ tảng băng.”

Thất thoát rốt cuộc đã đi đâu?

Báo Lao Động dẫn lời giải thích của ông Trần Đăng Vinh – Phó Vụ trưởng Vụ Kế hoạch, Tài chính, Thanh tra Chính phủ: “Đây là tiền vi phạm quy định pháp luật, nó không gây thất thoát, nó chủ yếu là tiền nợ đọng của các cơ quan doanh nghiệp, cơ quan tài chính…”. Nhưng nếu “nó không gây thất thoát” thì tỷ lệ thu hồi tiền sai phạm phải cao. Trên thực tế, con số thu hồi sai phạm bị né tránh, không công bố công khai.

Trách nhiệm của ngành Thanh tra là phát hiện sai phạm thất thoát tài sản. Trong bối cảnh ở Việt Nam không có cơ quan độc lập để phát hiện hành vi này thì vai trò của Thanh tra Nhà nước rất lớn. Tuy nhiên, qua hoạt động thanh tra giai đoạn 2011-2015 chỉ phát hiện được 441 vụ tham nhũng với số tiền 796 tỷ đồng.

Có thể coi thanh tra sai phạm như đầu vào của “vấn nạn thất thoát tài sản”, còn xét xử tội danh tham nhũng là đầu ra của vấn nạn trên. Nhưng thực tế số lượng xét xử tội danh tham nhũng rất ít. Có thể ví như “con voi chui lọt lỗ kim”. Theo báo Vneconomy, năm 2015 Viện kiểm sát đã truy tố 317 vụ án tham nhũng gây thiệt hại tài sản 950 tỷ đồng. Đây là con số rất nhỏ so với vấn nạn thất thoát và sai phạm ở Việt Nam.

Trong khi đó, các thủ đoạn tham nhũng đang ngày càng tinh vi và có tính hệ thống. Tổng Thanh tra Huỳnh Phong Tranh cho biết:  “Trong những vụ việc phát hiện tham nhũng, có biểu hiện của lợi ích nhóm rất tinh vi, thậm chí cấu kết chặt chẽ thành một nhóm người, làm vô hiệu hóa thiết chế dân chủ ở cơ quan, đơn vị. Còn có những vụ việc tạo ra lợi ích nhóm từ việc xây dựng cơ chế chính sách để làm lợi cho cá nhân, cho nhóm của mình.”

(Ảnh: moj.gov.vn)
(Ảnh: moj.gov.vn)

Phòng chống thế nào?

Trước tiên, thiết chế luật pháp cần phải nghiêm minh. Thời gian qua, báo chí cũng thông tin khá nhiều về việc xử lý sai phạm sau kết luận thanh tra. Rất nhiều kết luận thanh tra không được thực hiện, chậm thực hiện, dừng ở mức “rút kinh nghiệm”, có nơi chỉ thu hồi được 1/4 số tiền sai phạm. Nhiều kết luận của Thanh tra chỉ dừng ở mức “kiến nghị” và không được thực thi.

Trang muasamcong.vn của Bộ KH và ĐT dẫn lời TS. Nguyễn Quốc Hiệp, Viện trưởng Viện Khoa học Thanh tra cho rằng: “Quy định về thời hạn xử lý kỷ luật đối với công chức có hành vi tham nhũng cần cụ thể. Khi áp dụng hình thức kỷ luật phải tuân thủ nguyên tắc về “thời hiệu” vì tham nhũng là hành vi vi phạm pháp luật có tính phức tạp và “ẩn” rất cao. Chủ thể thực hiện hành vi tham nhũng là những người có chức vụ, quyền hạn nên việc che dấu thường rất tinh vi, khó phát hiện”.

Trong khi đó, ý kiến của chuyên gia nước ngoài cho rằng việc chống tham nhũng rất khó. Giáo sư Carl Thayer cho rằng Việt Nam không thể chống nổi tham nhũng, ông phát biểu trên BBC rằng: “Sứ mệnh này là bất khả thi, chừng nào không có một cơ quan độc lập và có quyền lực, độc lập về hành pháp, tòa án, công an, độc lập về báo chí tường thuật về những vụ việc tham nhũng.”

Để phòng chống thất thoát, tham nhũng hiệu quả, cần có 3 biện pháp chính như sau:

Thứ nhất, cần minh bạch các thông tin về sai phạm, thất thoát, tham nhũng. Hiện nay các cơ quan chức năng chỉ cung cấp thông tin một chiều và báo chí được tiếp cận thụ động các nguồn thông tin này. Nếu các thông tin vụ việc đều được minh bạch trên báo chí, trên Internet để tra cứu và cùng theo dõi tiến độ xử lý thì sẽ tốt hơn.

Thứ hai, cần bổ sung các cơ quan điều tra, xét xử độc lập hoặc trao thêm quyền hạn cho các cơ quan chức năng hiện nay. Họ cần chịu trách nhiệm rõ ràng về tình trạng xử lý sai phạm, họ có cơ chế tiếp nhận thông tin tố cáo từ nhiều nguồn khác nhau.

Thứ ba, cần quy định rõ về thời hạn, tốc độ xử lý vụ việc, biện pháp thu hồi, trách nhiệm các bên liên quan. Khi các biện pháp thực hiện càng rõ ràng thì khả năng xử lý vụ việc càng nhanh hơn.

Dương Lương

Xem thêm: