Những ngày cuối cùng của một năm khó khăn đang đi qua, theo số liệu thống kê cho thấy kinh tế dường như có dấu hiệu phục hồi, CPI ước cả năm tăng khoảng 3%, với mặt bằng lãi suất giảm khoảng 1,5-2% so với cùng kỳ năm 2013, tỷ giá hối đoái tương đối ổn định.

Nhiều chuyên gia dự báo nền kinh tế có cơ hội tích cực hơn trong năm 2015, tuy nhiên nợ xấu ngân hàng và nợ công đã và đang đặt ra một thách thức vô cùng to lớn trong năm 2015. Chúng ta cùng điểm lại một số sự kiện kinh tế chính năm 2014, để xem xét những cơ hội và thách thức.

1. Chỉ số lạm phát thấp

Đã từng nhiều năm, khi lạm phát của Việt Nam thường ở mức hai con số thì mức lạm phát khoảng 3% của nhiều nước trong khu vực luôn được đem ra so sánh, như một con số “lý tưởng” cần phải hướng đến. Nhưng đến cuối năm nay, khi chỉ số giá tiêu dùng (CPI) của Việt Nam gần như chắc chắn sẽ dưới 3% so với cùng kỳ năm ngoái, cũng là mức thấp nhất trong 10 năm qua.

Nguyên nhân nào dẫn đến chỉ số lạm phát thấp như thế này, nhiều ý kiến cho rằng CPI thấp là do tồn kho lớn, nợ xấu cao, sức mua kém, tổng cầu giảm mạnh. Điều này dẫn đến việc tuy sức mua thấp, lạm phát thấp, nhưng tăng trưởng kinh tế không được cải thiện nhiều khiến các chuyên gia kinh tế bày tỏ sự quan ngại về sự trì trệ của nền kinh tế trong năm nay và năm tới.

Báo cáo gần đây về kết quả giám sát việc thực hiện tái cơ cấu nền kinh tế vẫn kiên trì với kiến nghị “kiểm soát mức lạm phát hàng năm không quá thấp để tạo điều kiện cho doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh, giải quyết việc làm”. Giải quyết mối quan hệ giữa tăng trưởng và lạm phát chắc chắn sẽ không phải là bài toán dễ tìm đáp số.

2. Lãi suất ngân hàng xuống thấp

Từ đầu năm đến nay mặt bằng lãi suất đã giảm. Đồng thời, NHNN cũng kêu gọi các NHTM nhà nước điều chỉnh giảm lãi suất cho vay trung và dài hạn đối với các lĩnh vực ưu tiên xuống mức tối đa 10%/năm. Cơ quan quản lý về tiền tệ cũng tiếp tục yêu cầu các TCTD giảm lãi suất cho vay (kể cả các khoản cho vay cũ) về mức dưới 13%/năm. Theo đó, đến nay mặt bằng lãi suất huy động và cho vay bằng VND đã giảm 1,5 – 2,0%/năm so với cuối năm 2013.

Tuy nhiên không phải ai cũng mặn mà vay nhiều tiền bởi cơ hội làm ăn đang eo hẹp, tình thế cạnh tranh ngày càng khó, chưa kể lòng tin vào môi trường kinh doanh vẫn chưa quay trở lại sau nhiều biến cố xảy ra. Bên cạnh đó, lãi suất thấp dễ tạo ra tâm lý ỷ lại “trông cậy mọi thứ” vào nguồn vốn ngân hàng, thông đồng, lợi dụng lãi suất ưu đãi, cho vay, sử dụng vốn sai mục đích… Lãi suất thấp không thể là thứ “cho không, biếu không” mà phải quay trở về đúng với bản chất của nó là dựa trên sự kiểm chứng có căn cứ về uy tín, trách nhiệm của những người biết sử dụng đồng vốn thật sự hiệu quả. Điều này không hề đơn giản trong tình hình kinh tế xã hội hiện nay.

3. Giá vàng ở mức xung quanh 35 triệu đồng

Giá vàng đứng ở mức 35 triệu đồng trong năm 2014, chênh lệch giữa giá trong nước và thế giới còn khoảng 4 triệu đồng/lượng. Với mục đích bình ổn thị trường vàng và đưa vàng khỏi rổ tiền tệ, NHNN đã trở thành nhà độc quyền sản xuất và cung cấp vàng miếng. Đến nay, đã tổ chức 76 phiên đấu thầu, bán ra 1.799.900 lượng tương đương 67,5 tấn vàng.

Việc làm này làm nảy sinh hàng loạt câu hỏi, khó có thể có câu trả lời thỏa đáng, đó là:

(i) Việc NHNN trực tiếp đứng ra đấu thầu vàng có đúng chức năng là quản lý hay có cả chức năng kinh doanh nữa?

(ii) Sử dụng vàng từ nguồn dự trữ quốc gia để bán có được được phép hay không?

(iii) Nếu nói để bình ổn thị trường thì sao không đưa giá bán sát với giá vàng thế giới mà lại treo giá cao ngất ngưởng như vậy để tạo ra chênh lệch lớn giữa giá trong nước và giá thế giới, kích thích buôn lậu vàng qua biên giới, tổ chức thu gom vàng trôi nổi trên thị trường để đầu cơ làm giá?

(iv) Việc đưa vàng dự trữ quốc gia ra bán như vậy thì có phải nhập vào để bù lại không, trực tiếp nhập hay ủy quyền cho tổ chức nào nhập và khi ấy phải sử dụng một số lượng lớn ngoại tệ để nhập khẩu thì ngoại tệ ấy lấy ở đâu để nhập khẩu, có xảy ra hiện tượng chảy máu ngoại tệ không, hay lấy vàng từ nguồn thu gom trên thị trường bằng đồng Việt nam để nhập lại?

(v) Đối với việc quy định độc quyền thương hiệu vàng quốc gia là vàng nhãn hiệu SJC và tổ chức đấu thầu vàng thương hiệu này thì NHNN đã tạo ra một thị trường vàng méo mó mua bán theo thương hiệu, thương hiệu này cao hơn thương hiệu kia trái với quy luật tự nhiên, trái với bản chất giá trị của vàng.

Những vấn đề này làm người ta quan ngại, liệu thị trường vàng ở Việt Nam có hoạt động theo đúng quy luật của thị trường không?

4. Thị trường chứng khoán biến động mạnh

Khép lại năm 2014, thị trường chứng khoán Việt Nam chứng kiến một năm với nhiều những động mạnh tới chỉ số chứng khoán gồm cả thăng hoa và giảm sút. Nếu như trong năm 2013 đỉnh của chỉ số VN-Index chưa tới mức 550 điểm thì năm 2014 con số đó đã lên hơn 640 điểm, đồng thời thanh khoản cũng có sự khác biệt rõ rệt.

Từ đầu năm 2014, thị trường chứng khoán đang trên đà hồi phục nhờ sự ổn định của nền kinh tế, cũng như niềm tin của nhà đầu tư vào thị trường đã tăng mạnh. Tuy nhiên “niềm vui ngắn chẳng tày gang” đầu tháng 5 với sự kiện biển Đông khi Trung Quốc đặt giàn khoan trong vùng đặc quyền kinh tế Việt Nam, chỉ số chứng khoán VN-Index đã rơi tự do tới gần 33 điểm trong ngày 08/05, tức giảm mạnh nhất trong 13 năm qua với 5.87%.

Gần về cuối năm, ngân hàng Nhà nước ban hành Thông tư 36 quy định về các giới hạn, tỷ lệ bảo đảm an toàn trong hoạt động của ngân hàng thương mại. Trong đó, quy định về tín dụng cho vay đầu tư cổ phiếu không được vượt quá 5% vốn điều lệ của tổ chức tín dụng (trước đó là 20% tính cả trái phiếu).

Ngoài ra, tổ chức tín dụng chỉ được cho vay đầu tư chứng khoán khi đáp ứng được đầy đủ các tỷ lệ an toàn hoạt động và có tỷ lệ nợ xấu dưới 3%. Mặc dù những con số trên không có ý nghĩa siết chặt, mang tính định hướng nhưng ngay sau khi có thị trường chứng khoán đã chao đảo với những dấu hiệu kém tích cực. Cuối cùng là Giá dầu thế giới lao dốc trong một thời gian dài khiến thị trường chứng khoán thế giới bị ảnh hưởng và Việt Nam cũng không ngoại lệ.

5. Xét xử các vụ án lớn trong lĩnh vực kinh tế

Vụ án Nguyễn Đức Kiên, còn được biết với biệt danh “bầu Kiên”, “Kiên bạc”, giữ chức vụ trong nhiều ngân hàng và các công ty khác. Kiên bị bắt giữ năm 2012 để làm rõ hành vi “cố ý làm trái” liên quan đến các hoạt động kinh tế, sai phạm của 3 công ty con do ông làm Chủ tịch Hội đồng quản trị (công ty đầu tư thương mại B&B, công ty cổ phần đầu tư ACB Hà Nội và công TNHH đầu tư tài chính Á Châu Hà Nội). Điều này dẫn đến cổ phiếu nhiều ngân hàng lao dốc, trong đó có ACB, Eximbank, Sacombank…Nguyễn Đức Kiên đã bị tuyên án 30 năm tù giam với 4 tội danh: Kinh doanh trái phép, trốn thuế, lừa đảo và cố ý làm trái trong phiên phúc thẩm 2014.

Vụ án nổi đình đám thứ 2 là việc bắt giữ ông Hà Văn Thắm, chủ tịch Tập đoàn Đại Dương, chủ tịch HĐQT Ngân hàng TMCP Đại Dương. Năm 2012, ông đứng thứ tám trong số những người giàu nhất thị trường chứng khoán Việt Nam với lượng cổ phiếu trị giá 1800 tỷ đồng. Năm 2014, với tổng tài sản ước lượng trên 1 tỷ USD, ông Thắm được cho là người giàu có thứ hai sau ông Phạm Nhật Vượng, Chủ tịch Tập đoàn Vingroup. Do bị phát hiện một số vi phạm pháp luật nghiêm trọng của cá nhân, ông Hà Văn Thắm bị bắt tạm giam 4 tháng để điều tra về tội vi phạm quy định về cho vay trong hoạt động của các tổ chức tín dụng.

Vụ án Huỳnh Thị Huyền Như chiếm đoạt hơn 4.911 tỷ Việt Nam đồng xảy ra tại VietinBank là vụ án lừa đảo lớn nhất trong lịch sử ngành ngân hàng Việt Nam. Đây là một trong những vụ án kinh tế lớn nhất tại Việt Nam trong lịch sử hiện đại, với 23 bị cáo, và 47 luật sư bảo vệ cho bị cáo cũng như nguyên cáo. Mức độ thiệt hại thực tế thì lại là lớn nhất trừ trước đến nay, có nguy cơ mất trắng 3.300 tỷ. Thời gian phạm tội kéo dài từ năm 2007 đến thời điểm khởi tố tháng 9/2011. Tổng số tiền các đối tượng đã huy động trong vụ án này lên đến hàng chục ngàn tỷ đồng. Huỳnh Thị Huyền Như, nguyên là Phó phòng quản lý rủi ro Ngân hàng TMCP Công thương Việt Nam chi nhánh TP.HCM, Quyền Trưởng phòng Giao dịch Điện Biên Phủ, đã lừa đảo chiếm đoạt tiền của 9 công ty, 4 ngân hàng, 3 cá nhân. Các ngân hàng bị lừa là Vietinbank, Ngân hàng ACB, Ngân hàng Nam Việt và Ngân hàng TMCP Tiên Phong TPB, Ngân hàng Quốc tế VIB, Công ty cổ phần chứng khoán SaigonBank – Berjaya.

(xem tiếp trang 2)