Hơn 2.700 tỷ đồng là ước tính tổng thiệt hại do mưa lũ gây ra tại Quảng Ninh từ ngày 26/7 đến 4/8. 17 người thiệt mạng, trên 600.000 m3 đất đá bị sạt lở, 339 căn nhà đổ sập và hư hỏng nặng, gần 4.000 ha lúa, hoa màu và gần 1.200 ha nuôi trồng thủy hải sản bị thiệt hại, hơn 2.000 con gia súc, gia cầm bị cuốn trôi,… riêng ngành than thiệt hại 1.200 tỷ đồng.

Vậy, lượng mưa kỷ lục có phải là nguyên nhân chính dẫn tới thiệt hại nặng nề này? Đằng sau lượng mưa 1000mm tại quảng ninh trong 2 đợt mưa lũ vừa qua là câu chuyện về vấn đề quy hoạch không bền vững đã tồn tại từ lâu tại vùng đất “vàng đen” này.

Lượng mưa “chưa từng có”

Từ 26-28/7, đợt mưa thứ nhất xảy ra ở khu vực Đông Bắc, chủ yếu là ở Quảng Ninh với tổng lượng mưa cực lớn, lượng mưa đo được phổ biến 200-300mm mỗi ngày, trong đó, Móng Cái 899mm, Cô Tô 983mm, Bãi Cháy 710mm gây ra trận mưa kỷ lục ở Quảng Ninh trong vòng 50 năm qua, khiến vùng đất mỏ trở thành tâm điểm của cả nước khi là địa phương đầu tiên và chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của trận mưa lũ lịch sử. Từ đêm 31/7-4/8, rãnh áp thấp di chuyển sâu vào đất liền tạo thành đợt mưa thứ 2, gây mưa tại miền núi, trung du phía Bắc, đồng bằng Bắc Bộ và lan dần ra Bắc Trung Bộ.

Việt Nam nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, trung bình có hơn 100 ngày mưa với lượng mưa trung bình năm từ 1500-2000mm. Tại Quảng Ninh, chỉ trong vòng 3 ngày, lượng mưa trút xuống khu vực này đã lên tới 1.000mm. Cửa Ông là nơi có tổng lượng mưa lớn nhất với khoảng 1.400mm. Nếu lượng mưa lớn như vậy, trút xuống trong một thời gian tương tự tại các địa phương khác, thì thiệt hại về người và tài sản sẽ là bao nhiêu?

Tổng thiệt hại ước tính của một số tỉnh miền Bắc và Quảng Ninh sau trận mưa lũ lịch sử  từ 26/7 – 4/8 (Nguồn: Internet)
Tổng thiệt hại ước tính của một số tỉnh miền Bắc và Quảng Ninh sau trận mưa lũ lịch sử
từ 26/7 – 4/8 (Nguồn: Internet)

Trao đổi với PV Vnexpress, ông Hoàng Đức Cường – Giám đốc Trung tâm Khí tượng Thủy văn Trung ương cho biết: “Nguyên nhân chính của đợt mưa này là do ảnh hưởng của rãnh thấp có trục vắt ngang khu vực Bắc Bộ. Trên nền rãnh thấp tồn tại vùng áp thấp có luồng đối lưu mạnh mẽ nằm trên vùng vịnh Bắc Bộ, một phần rãnh thấp nằm ở tỉnh Quảng Ninh nên gây mưa lớn cho khu vực này. May mắn là phần lớn rãnh thấp nằm trong vịnh Bắc Bộ nên mưa chủ yếu rơi xuống biển. Nếu rãnh thấp nằm trong lục địa thì mưa còn lớn hơn, gây hậu quả nặng nề hơn.

Trở lại với trận lụt lịch sử “biến” Hà Nội thành sông trong 5 ngày từ 30/10 đến 4/11/2008. Trận lụt được gây ra bởi cơn mưa bất thường, phức tạp, đã làm 17 người thiệt mạng. Lượng mưa đo được tại một số khu vực ngoại thành như: Hà Đông đạt gần 700mm, Gia Lâm 523mm, Đông Anh 513mm, Chương Mỹ 555mm (đo ngày 1/11). Ở khu vực nội thành, lượng nước đạt 475mm. Toàn thành phố có 26 điểm bị ngập dài 100-300 mét, sâu tới 1 mét.

Phố Hà Nội thành sông trong trận lụt lịch sử năm 2008. Phường Tân Mai (Quận Hoàng Mai) – một trong những khu vực ngập úng nặng nhất khi đó. (Ảnh: vnexpress.net)

Theo báo Vnexpress, trận mưa đã khiến 1.500 hộ ở các huyện ngoại thành Hà Nội phải sơ tán, 13.000 hộ dân ven đê ngập nhà cửa, 50.000 ha cây trồng vụ đông úng ngập không thể thu hoạch, diện tích thủy sản bị ngập khoảng 9.000 ha. Thiệt hại do trận mưa lớn này lên đến 3.000 tỷ đồng, bằng tổng mức thiệt hại (ước tính) của cả Quảng Ninh và các tỉnh miền Bắc trong đợt mưa lũ mới đây.

thiet hai mua lu 1

Thế nhưng người Hà Nội ở thời điểm đó bắt cá trên phố, đi làm bằng thuyền, nhà – phố nối liền thành sông,… bởi nguyên nhân trực tiếp là do hệ thống tiêu nước kém, bề mặt bê tông hóa nhiều, diện tích phủ cây xanh thấp,… mà nguyên nhân chính đằng sau đó là vấn đề về áp lực và nhu cầu dân cư.

Tại đợt mưa lũ mới đây, vấn đề sạt lở, lũ quét, lũ ống, ngập lụt ở các tỉnh miền núi – trung du phía Bắc, đồng bằng Bắc Bộ và BắcTrung Bộ dẫn tới những thiệt hại nặng nề nhưng không vượt quá xa khỏi các dự báo trước đó.

Còn tại Quảng Ninh, lượng mưa 1.000mm “không thể lường trước được” của thiên nhiên lại mang đến cho người dân cả nước những hình ảnh về Quảng Ninh với những câu chuyện không còn mang tên “cảnh báo” như trong nhiều năm gần đây, mà đã trở thành “hiện thực”.

Bức tranh toàn cảnh về các “mỏ vàng đen”

Đêm 26/7, mưa lớn tại TP. Cẩm Phả khiến cho đập chứa xỉ than của Công ty cổ phần than Cao Sơn và Công ty cổ phần Than Cọc 6 bị vỡ. Hàng vạn mét khối bùn đất đã tràn xuống các tổ dân thuộc khu 4 phường Mông Dương (TP. Cẩm Phả) khiến 94 hộ dân với trên 350 nhân khẩu chỉ kịp chạy thoát thân, không mang theo bất cứ tài sản gì, nhà cửa bị vùi lấp trong dòng lũ bùn. Đến chiều ngày 27/7, bùn vẫn ngập trên diện rộng, có điểm ngập đến nóc nhà, sâu 2-3m.

Một ngôi nhà tại Mông Dương bị ngập trong bùn. (Ảnh: laodong.com.vn)

Quảng Ninh là vùng khai thác than lớn nhất cả nước với lịch sử khai thác hơn 100 năm. Khu vực chứa đất đá thải trong quá trình khai thác mỏ than lộ thiên giống như những quả núi nhân tạo với kết cấu không vững chắc.

Với sản lượng khai thác than tăng lên nhanh chóng: 44,0 triệu tấn năm 2010, gấp 3,8 lần năm 2000; 44,5 triệu tấn (2012); 40,4 triệu tấn (2013); 33,9 triệu tấn (tính đến hết tháng 11/2014), hàng năm, ngành than thải ra môi trường khoảng 300-500 triệu m3 đất đá và 100-250 triệu m3 nước thải (tính trung bình, cứ khai thác 1 tấn than, thì cần bốc xúc tới 10 tấn đất đá). Với chiều dài vài km và chiều cao tới hàng trăm mét, các bãi thải này trong tình trạng ngâm sũng nước sau nhiều ngày mưa liên tục, có thể tạo thành các dòng bùn thải tràn xuống khu vực phía dưới bất cứ lúc nào.

xi than 2
Lũ bùn đọng lại cao 1,5 đến 2 m. Người dân phải khơi xỉ bùn để vào nhà. Khu dân cư giờ trở thành bãi thải khổng lồ của vùng khai mỏ. (Ảnh: phapluattp.vn)
Chiếc xe máy bị bùn vùi lấp trong đợt lũ. (Ảnh: laodong.com.vn)

Báo Vnexpress dẫn lời ông Nguyễn Văn Thơm (65 tuổi) – Tổ trưởng bảo vệ dân phố của khu 4, phương Mông Dương:“Bãi thải như quả bom treo lơ lửng trên đầu người dân khiến chúng tôi rất hoang mang. Giờ thì bom nổ thật rồi, hàng trăm người trắng tay”. Ông Thơm cũng cho hay, hơn 30 năm qua, đây là lần đầu tiên xảy ra sự cố vỡ đập. Trước đó, người dân địa phương đã nhiều lần kiến nghị UBND TP. Cẩm Phả lẫn UBND tỉnh Quảng Ninh di dời, xử lý bãi thải này.

Tại sông Mông Dương đoạn chảy qua khu 12, phường Mông Dương, hàng trăm người trầm mình dưới nước mót “vàng đen”. (Ảnh: baoquangninh.com.vn)

Cũng trên báo Vnexpress, ông Phạm Ngọc Lự – Phó chủ tịch UBND phường Mông Dương cho biết, phường từng kiến nghị 2 công ty hạ độ cao của bãi thải và xử lý xỉ than, nhưng chưa thấy động tĩnh. Sau đó, UBND tỉnh Quảng Ninh tiếp tục cho 2 công ty này thuê mặt bằng để mở rộng bãi chứa.

Hai đập chứa xỉ than nằm cách khu dân cư chỉ vài trăm mét. “Bom đã nổ” và “quả bom” này liệu có thể nói là “khó có thể lường trước được” hay không?

Những bãi thải như thế này luôn tiềm ẩn nguy cơ sạt lở. (Ảnh: nld.com.vn)

Bức tranh về các đô thị ven biển ngập lụt do mưa lũ

Với đường bờ biển dài 250km và địa hình thấp dần về phía biển, Quảng Ninh có lợi thế thoát nước nhanh chóng. Thế nhưng, sau 3 ngày mưa lớn, các thành phố Hạ Long, Cẩm Phả, Uông Bí và hầu hết các trung tâm huyện, thị trấn Đông Triều, Vân Đồn, Hoành Bồ đều ngập lụt cục bộ.

Nước ngập sâu tại nhiều nhà dân ở khu vực TP. Hạ Long sau trận mưa lớn. (Ảnh: doisongphapluat.com)

Mặc dù nằm sát biển, nhưng Hạ Long và Cẩm Phả là 2 địa phương có nhiều đồi núi gắn với các hoạt động khai thác than. Việc sạt lở tại các bãi thải khiến bùn cát trộn lẫn làm tắc hệ thống cống rãnh và sông suối, làm hạn chế dòng chảy đổ ra biển.

Các hoạt động vận tải biển, cảng biển, lấn biển, phát triển đô thị, nuôi trồng thủy sản trên địa bàn khiến diện tích bồi lắng do đất đá trôi lấp, do đó khi có lũ, nước thoát ra rất chậm.

Quá trình đô thị hóa và sự phát triển nhanh chóng về kinh tế khiến áp lực từ dân số lên các tài nguyên thiên nhiên tăng cao, diện tích đất tự nhiên bị thu hẹp. Sự mở rộng các khu dân cư không không đi liền với việc nâng cấp các công trình cơ sở hạ tầng như: hệ thống cấp thoát nước, đường giao thông…

Trên báo Người Lao Động, ông Lê Quang Hùng – Thứ trưởng Bộ Xây dựng cho biết: Khu đô thị Ao Cá (phường Cao Thắng, TP. Hạ Long) là ví dụ điển hình về quy hoạch vùng dân cư rất bất hợp lý, không đảm bảo an toàn khi có mưa bão lớn. Khu đô thị hình thành tại vùng trũng ngập nhưng không có hạng mục tiêu thoát nước đủ lớn để đổ nước ra vùng sâu hơn.

Ngày 2/8, lực lượng chức năng phải phá đập tràn sông Sinh để cứu ngập cho TP.Uông Bí. (Ảnh: phapluattp.vn)

Tại một số khu đô thị lấn biển trải dài từ Cọc 3 – Cọc 8 (TP. Hạ Long), những tuyến đường bao biển vô tình đã trở thành con đê kiên cố khiến nước mưa không có đường thoát ra biển dẫn tới úng ngập.

Dòng nước lũ dâng ngập nhiều khu dân cư ở Cửa Ông. (Ảnh: giadinh.net.vn)

Trận mưa lịch sử đã khiến 17 người tại Quảng Ninh thiệt mạng, trong đó ở TP.Hạ Long có 14 người, TP.Cẩm Phả: 3 người. Không phải là địa phương có nguy cơ sạt lở đất cao như Lai Châu, Điện Biên, Sơn La… nhưng lượng mưa 50 năm mới gặp cùng thảm thực vật mỏng khiến cho đất đá bão hòa nước. Hàng trăm mét khối đất đá sau khi bị ngấm nước đã sạt lở, đổ ập xuống nhà dân ở bên dưới.

Vụ sạt lở đất vùi lấp 9 người trong một gia đình ở TP. Hạ Long. (Ảnh: internet)

Cảnh báo nối tiếp cảnh báo

Câu chuyện về “phát triển nóng” tại Quảng Ninh đi cùng với các cảnh báo về môi trường đã được đưa ra trong nhiều năm gần đây. Mâu thuẫn trong quy hoạch và thiết kế dẫn tới sự phát triển không bền vững. Mặc dù hoạt động khai thác than tại đây được đã đầu tư cơ giới hóa nhiều hơn nhưng công nghệ khai thác vẫn không theo kịp sản lượng. Nhiệt điện phát triển ồ ạt, tăng nhanh tạo ra áp lực lớn đối với vấn đề môi trường sinh thái. Các vấn đề về bãi thải, hệ thống cảng biển, các điều kiện đảm bảo giảm thải ô nhiễm môi trường như xử lý nước thải, bụi, khí thải… cũng quy hoạch chưa đồng bộ.

Từ những “cảnh báo” liên tục đã có, lượng mưa 1.000mm chỉ trong 3 ngày đã phơi bày tất cả những gì thiếu đồng bộ tại Quảng Ninh. Từ cảnh báo đến hiện thực, giờ người dân Quảng Ninh lại đứng trước một “cảnh báo” nữa khi mà Vịnh Hạ Long nằm ngay ở khu vực khai thác mỏ lớn, lượng bùn than khổng lồ trong đợt mưa lịch sử chứa nhiều kim loại nặng đổ thẳng ra vịnh sẽ tàn phá hệ sinh thái tự nhiên cùng nhiều loài hải sản có trong vịnh.

“Vàng đen” đã chảy trôi theo dòng lũ. Còn cuộc sống của người dân, không biết đến bao giờ mới có thể trở lại bình thường?

Đào Anh tổng hợp

Xem thêm:

Bài Liên Quan

Quảng Cáo:

loading...

Clip hay: