Mặc dù đã được chỉ ra từ cuối năm 2014 khi tình trạng sách có nội dung sai lệch, hình vẽ phản cảm, sai sót, cẩu thả… trở nên báo động trong ngành sách, thế nhưng nhiều vấn đề vẫn chưa được giải quyết. Số sách bị phát hiện vi phạm nguyên tắc làm sách vẫn tăng lên.

Phần trước: Sách cho thiếu nhi: Tư duy lệch lạc từ người viết trở đi…

Đơn vị xuất bản và kiểm định nói gì?

Một sự việc được coi là đánh động cho những rối loạn trong ngành xuất bản là việc cuốn sách “Bộ luật dân sự và văn bản hướng dẫn thi hành 2014” do Nhà sách Lao Động thực hiện, NXB Lao động – Xã hội ấn hành, có bìa in hình cắt ghép ảnh của diễn viên hài Công Lý cởi trần mặc quần ‘nhỏ’ bị công chúng chỉ ra vào cuối năm 2014.

Một trường hợp khác, cuốn “Văn hóa tộc người Việt Nam”, tác giả Nguyễn Từ Chi (NXB Thời đại và tạp chí Văn hóa Nghệ thuật ấn hành năm 2013) sau khi được trao giải Sách hay 2014 bị phát hiện đã tái bản một cách cẩu thả từ bản gốc mang tên “Góp phần nghiên cứu Văn hóa và Tộc người” (NXB Văn hóa Thông tin và Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, 1996). Bên cạnh những lỗi như tự ý đổi tên sách và bìa sách, cắt bỏ nhiều bài viết, sai lỗi chính tả trầm trọng…, NXB cũng vi phạm vấn đề bản quyền khi tái bản mà không hỏi ý kiến nhóm tác giả sưu tập.

Theo quy trình làm sách liên kết, đơn vị viết sách (nhà sách hoặc công ty truyền thông tư nhân) thực hiện bản thảo, sau đó nộp cho NXB, bản thảo được biên tập viên NXB biên tập, tiếp đó được trình lên để duyệt và cấp phép in, sách in được nộp lưu chiểu. Cục Xuất bản, In và Phát hành sẽ đọc hậu kiểm và cho giấy phép phát hành.

Bìa cuốn sách được cắt ghép một cách cẩu thả, không có giá trị của một ấn bản phẩm.
Bìa cuốn sách được cắt ghép một cách cẩu thả hình diễn viên hài Công Lý, không có giá trị của một ấn phẩm.

Ông Nguyễn Anh Vũ – Giám đốc NXB Văn học, cho biết trên báo Người Lao Động: “Quy trình của NXB Văn học phải có đủ 4 chữ ký của biên tập viên (BTV), trưởng ban hoặc phụ trách ban biên tập nhận xét, đánh giá vào hồ sơ của BTV đưa lên, tiếp theo là phó giám đốc phụ trách nội dung và cuối cùng là chuyển lên giám đốc ký quyết định xuất bản”.

Như vậy, tại NXB, sách sẽ qua ít nhất 3 bộ phận thực hiện (BTV, người đứng đầu NXB và bộ phận in). Sách sẽ qua thêm khâu hậu kiểm tại Cục xuất bản mới được đưa ra thị trường. Nhà sách sẽ lọc thêm một lần nữa trước khi chọn sách để lên giá.

Vậy thì, các trường hợp sách nhảm, sách cắt ghép, sắp chữ, in bìa cẩu thả bị lọt ở khâu nào? Đối với trường hợp cuốn “Bộ luật dân sự và văn bản hướng dẫn thi hành 2014”, ông Nguyễn Hoàng Cầm – Giám đốc NXB Lao Động – Xã hội cho biết, NXB đã mắc “lỗi chủ quan” trong khâu in sách, là không kiểm tra bản can mà cứ thế in ra. Khoảng 3 tháng sau, khi sách bị phát hiện sai sót, NXB mới cho thu hồi.

Trong khi đó, nói về lỗi trong bộ sách “Thế giới trong mắt bé” do NXB Văn học ấn hành (bộ sách này có bài thơ với những chi tiết không lành mạnh, dạy trẻ nói dối, gian lận…), ông Vũ hướng trách nhiệm vào BTV.

Công việc xuất bản phụ thuộc rất nhiều vào những người làm việc trực tiếp, cấp đầu tiên là BTV. Các BTV của ta mới chỉ làm việc thuần túy trên câu chữ chứ không phải là nhà nghiên cứu hay nhà giáo dục nên đáng tiếc là các bạn quá thiếu bản lĩnh của BTV thực sự”… “Những cuốn sách kèm tranh ảnh như bộ Thế giới trong mắt bé thực ra rất dễ đọc vì sách mỏng thôi nhưng có thể là do cảm tính của BTV nên khi xét hồ sơ thấy bài thơ “Bạn thân” không có vấn đề gì”, báo Người Lao Động dẫn lời ông Vũ.

Bìa ngoài cuốn “Thế giới trong mắt bé” do NXB Văn học và Liên Việt phối hợp xuất bản.
Bìa ngoài cuốn “Thế giới trong mắt bé” do NXB Văn học và Liên Việt phối hợp xuất bản.

Còn đối với sai sót cho phép phát hành sách kém chất lượng của Cục xuất bản thì Cục trưởng Chu Văn Hòa cho biết có sự chênh lệch quá lớn giữa tỷ lệ sách đăng ký phát hành và nhân sự tiền kiểm, hậu kiểm.

Trách nhiệm chính thuộc về các nhà xuất bản (NXB) là nơi cấp phép xuất bản, luật đã quy định rõ rồi mà! Khi phát hiện sai phạm, cục sẽ yêu cầu NXB xác định mức sai phạm đến đâu và xử lý”, ông Hòa nói trên báo Người Lao Động. “Số lượng tựa sách ra nhiều đến cả triệu bản mỗi năm như thế thì Cục Xuất bản đương nhiên không thể bố trí hàng ngàn nhân sự để tiền kiểm hay hậu kiểm hết được”.

Cuốn “Sự tích Lạc Long Quân” (NXB Hồng Đức) với dị bản có nội dung lệch lạc: Lạc Long Quân và Âu Cơ gặp nhau, phải lòng nhau, Âu Cơ liền đi theo Lạc Long Quân. Đến khi bố của Âu Cơ là Đế Lai về không thấy con gái đâu mới sai quân đi tìm.
Cuốn “Sự tích Lạc Long Quân” (NXB Hồng Đức) với dị bản có nội dung lệch lạc: Lạc Long Quân và Âu Cơ gặp nhau, phải lòng nhau, Âu Cơ liền đi theo Lạc Long Quân. Đến khi bố của Âu Cơ là Đế Lai về không thấy con gái đâu mới sai quân đi tìm.

Vào tháng 10 năm ngoái, bà Mai Thị Hương – trưởng Phòng Quản lý xuất bản thuộc Cục Xuất bản cũng cho biết, việc đọc hậu kiểm chỉ là một phần công việc của phòng và “một năm, giỏi lắm, chúng tôi đọc hậu kiểm được không quá 50% số sách nộp lưu chiểu“. Tỷ lệ 50% được tính trên tổng số từ 28.000 đến 30.000 đầu sách với khoảng 300.000.000 bản, theo con số mà bà Hương cung cấp trên báo Tuổi Trẻ.

Bà Hương cho hay:

Việc xuất hiện những cuốn sách “rác” là thể hiện sự thiếu nghiêm túc của các NXB trong quy trình xuất bản, cụ thể là quy trình duyệt nội dung “đã buông lỏng quản lý” trước khi xuất bản.

NXB, BTV “sống nhờ bán giấy phép”

Nói thế không quá khi hiện nay, 80 – 90% đầu sách là sách liên kết, tức sách ra đời dưới hình thức liên kết: giữa NXB với tác giả, giữa NXB với công ty sách tư nhân, hay một số “cò sách” kết nối tác giả – NXB – nhà in.

Trên báo Pháp luật TP HCM, ông Lê Hoàng, Phó Chủ tịch Hội Xuất bản Việt Nam cho biết: “Sau khi cơ chế bao cấp bị xóa bỏ, các NXB phải tự chủ về kinh tế. Vì thiếu vốn, lại không tổ chức được mạng lưới phát hành nên phần lớn các NXB phải làm ăn với các tư nhân dưới danh nghĩa là liên kết xuất bản”.

Ông Hoàng cũng phủ định việc sách nhảm ra đời là do hình thức liên kết xuất bản. “Nếu đặt giả thuyết không có sự liên kết xuất bản thì có các loại sách nhảm không? Có. Tôi khẳng định là có! Nếu không có liên kết thì các NXB, khi mà chỉ biết chạy theo lợi nhuận, họ sẽ tìm mua các bản thảo rẻ tiền về làm và cũng sẽ đưa ra xã hội những cuốn sách nhảm như vậy thôi!”, ông Hoàng nói.

Tuy nhiên, quy định liên kết là một chuyện, nhưng thực tế quản lý lại là một chuyện khác.

Theo báo Nhân Dân, thậm chí nhiều NXB phó mặc cho đối tác liên kết. Một đại diện của Cục Xuất bản cho biết, nhiều giám đốc ký duyệt in mà không biết mặt bản thảo. Báo Nông Nghiệp cho hay, nhiều người đứng đầu các NXB đã than vãn rằng họ đang phải dọn đống “phế thải” do lãnh đạo tiền nhiệm để lại, từ vi phạm bản quyền, sai sót nội dung cho đến cả vi phạm quy định quản lý Nhà nước.

Điều này liên quan tới tỷ lệ hoa hồng của tờ giấy phép của NXB.

Minh họa: Nguyễn Tài/nld.com.vn
Minh họa: Nguyễn Tài/nld.com.vn

Đối với những dự án được đầu tư nguồn kinh phí khá lớn, thậm chí còn xảy ra nhiều lỗi do các bên… không kiểm soát được nhau. Theo báo Nhân dân, ví dụ tiêu biểu là “Dự án Công bố, phổ biến tài sản văn hóa, văn nghệ dân gian Việt Nam” – Dự án của Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam, được đầu tư hai giai đoạn, với tổng kinh phí lên đến 240 tỷ đồng.

Theo kế hoạch, trong 10 năm thực hiện, sẽ chọn lọc khoảng 2.000 công trình để xuất bản thành sách. Tính như vậy thì mỗi năm in 200 đầu sách và cứ gần hai ngày thì in một đầu sách. Vì phải làm gấp gáp nên sản phẩm có quá nhiều sạn. Khảo sát của báo Nhân dân cho hay, chưa bàn đến chất lượng nội dung, trong 20 cuốn đã có 8 cuốn sai kỹ thuật như logo ngoài bìa thuộc NXB này, trong ruột là logo của cơ sở khác; 10 cuốn có nhiều sai sót về nội dung, chính tả, không thống nhất trong ngôn ngữ khoa học, sai niên đại lịch sử.

Đó là ở dự án lớn. Đối với việc xuất bản bình thường, theo báo Thanh Niên, mỗi năm có khoảng hơn 20.000 đầu sách được xuất bản. Trên cả nước có khoảng hơn 60 NXB. Tính trung bình mỗi năm, một NXB thực hiện khoảng trên 300 đầu sách, trong khi đó, mỗi NXB chỉ có khoảng 20 BTV. “Ở một số NXB thiếu trách nhiệm, có khi BTV chỉ đọc vài ba trang sách để tiền kiểm”, một BTV xuất bản cho hay.

Nhưng, người trong nghề cũng hiểu rõ, một BTV trách nhiệm đòi hỏi không chỉ kiến thức mà còn sự tận tâm với nghề, với tính kiên nhẫn, tỉ mỉ, khoa học, vì bất cứ sai phạm nào cũng có thể trở nên nghiêm trọng.

“Chúng tôi thấy gần như kiệt sức khi hoàn thành một cuốn sách. Phải lo từ khâu khai thác đề tài, khai thác bản quyền, biên tập nội dung, cùng tham gia ý tưởng ma-két, làm bìa, viết thông cáo báo chí, quảng bá (PR)… “, một BTV tại NXB Phụ nữ cho hay, theo thông tin từ báo Nhân Dân.

Bìa cuốn “Biên niên ký chim vặn dây cót” của Haruki Murakami và bìa cuốn tiểu thuyết “Từ điển Khazar” - những cuốn sách được chuyển ngữ bởi dịch giả - BTV kỳ cựu của Công ty Nhã Nam - Trần Tiễn Cao Đăng, theo báo Người lao động.
Bìa cuốn “Biên niên ký chim vặn dây cót” của Haruki Murakami và bìa cuốn tiểu thuyết “Từ điển Khazar” – những cuốn sách được chuyển ngữ bởi dịch giả – BTV kỳ cựu của Công ty Nhã Nam – Trần Tiễn Cao Đăng, theo báo Người lao động.

Trong khi đó, lương của BTV chính thức là nhận theo hệ số nhà nước, cộng thêm hệ số kinh doanh. Tại một số NXB, nếu không đòi được tiền bán giấy phép, BTV phải bỏ tiền túi ra nộp vào để đủ định mức doanh thu.

Do đó, không hiếm chuyện các BTV tại các NXB tự đi tìm đối tác liên kết, làm khâu trung gian – “môi giới” bản thảo, hay thuê người để làm. Báo Nhân Dân dẫn một ví dụ về một BTV tên Hương G. mở cửa hàng kinh doanh, thuê một nhóm sinh viên mới ra trường “chế biến” từ các cuốn sách đã xuất bản thành những cuốn sách nuôi dạy con, chữa bệnh, nấu ăn dưới dạng sưu tầm, bán rẻ cho nhà sách tư nhân để kiếm đủ định mức đầu sách, doanh thu nộp cơ quan…

Đây là một trong những nguồn gốc cho sự ra đời của những cuốn sách “nhảm” đang trôi nổi trên thị trường hiện nay. Sách tham khảo, sách truyện thiếu nhi “không đòi hỏi trình độ”, dễ “sưu tầm”, dễ “sáng tác” trở thành mảnh đất cho việc làm sách kém chất lượng để thu lợi nhuận.

Thậm chí, nếu NXB chính thức không cấp phép, thì sách kém chất lượng vẫn có thể ra đời tại các cơ sở in lậu.

Theo Thaihabooks, bất cứ một đầu sách nào mới có mặt trên thị trường thì ngay lập tức sách in lậu cũng xuất hiện. (Ảnh qua thaihabooks.com.vn)
Theo Thaihabooks, bất cứ một đầu sách nào mới có mặt trên thị trường thì ngay lập tức sách in lậu cũng xuất hiện. (Ảnh qua thaihabooks.com.vn)

Với sách lậu, chủ đầu nậu thu lợi nhuận lớn khi không mất chi phí, xây dựng đề tài, bản thảo; không mất tiền bản quyền, nộp thuế; chất lượng mực, giấy in chỉ cần loại rẻ vì không chú trọng chất lượng; đại lý phát hành được hưởng mức chiết khấu cao; còn khách hàng thì có tâm lý dễ dãi và mua được giá rẻ.

Tuy nhiên, chất lượng nội dung, hình ảnh, thậm chí là giấy và mực in thì như đã thấy hiện nay. Thị trường sách lậu cũng khiến NXB và các BTV có trách nhiệm khó sống hơn, vì sách làm công phu nhưng không cạnh tranh được về giá với sản phẩm lậu trên thị trường.

van-nan-lam-sach5

Khó có thể phân biệt được sách do NXB phát hành và sách in lậu. (Ảnh: temchonggiavina.com)
Khó có thể phân biệt được sách do NXB phát hành và sách in lậu. (Ảnh: temchonggiavina.com)

Quá nhiều khe hở

Khi sách đã được in ra và bày bán trên thị trường, dù là sách chính thức hay sách lậu, thì việc thu hồi là cách “thu dọn” chứ không phải giải quyết.

Nếu nói các ấn phẩm xuất bản là cửa ngõ của tư duy, thì tư duy ấy được định đoạt bởi các nhà giáo dục và đơn vị quản lý. Có quá nhiều khe hở để những ấn bản kém chất lượng, có nội dung lệch lạc, bạo lực… có thể tồn tại và tiếp tục xuất hiện trong tương lai, mà như đã chỉ ra, từ Cục Xuất bản, NXB, nhà sách, công ty tư nhân, BTV cho tới thế giới xuất bản lậu.

Để ngăn chặn tình trạng sách “nhảm”, trên báo Pháp luật TP.HCM, ông Lê Hoàng, Phó Chủ tịch Hội Xuất bản Việt Nam, đưa ra ý kiến: “Việc phải làm ngay trước mắt là cần nhận diện cho được các cuốn sách nhảm đang lưu hành trên thị trường, những tác giả, đơn vị xuất bản, đối tác liên kết của các NXB nào hay để xảy ra sai sót. Tùy theo mức độ vi phạm nặng, nhẹ mà cơ quan quản lý nhà nước phải có biện pháp chế tài như thu hồi sách, xử phạt, rút thẻ hành nghề hoặc đề nghị cơ quan chủ quản của NXB đóng cửa để chấn chỉnh,…”.

Về giải pháp lâu dài, thì “tự thân các NXB nói chung và nhất là các NXB thường để xảy ra sai sót cần phải được củng cố. Bằng cách cần phải xác lập quy chế hoạt động của NXB, trong đó có quy chế liên kết xuất bản, quy chế biên tập xuất bản phẩm…Việc này sẽ giúp quy trình xuất bản được chặt chẽ và không còn lỗ hổng để lọt ra những quyển sách nhảm nữa”.

Về phía cơ quan chủ quản của NXB cũng cần đầu tư cho khâu nhân sự (nhất là đội ngũ quản lý và BTV) và tài chính để các NXB có đủ điều kiện nhân lực để hoạt động tốt”, ông Hoàng cho hay.

Thế nhưng, khi rất nhiều những ý kiến đã được đưa ra, từ cuối năm 2014, từ giữa năm 2015 và cho đến hiện tại, thì những vấn nạn ấy trong lĩnh vực xuất bản dường như vẫn còn là điều “bỏ ngỏ” khi những con số thống kê tăng cao hơn.

Theo số liệu của Cục Xuất bản, In và Phát hành, năm 2013 có 255 cuốn sách sai phạm bị xử lý, trong đó có 124 cuốn sai phạm về nội dung; trong 9 tháng, có 169 cuốn bị xử lý, trong đó 79 cuốn sai phạm về nội dung…

Năm 2014, Cục Xuất bản xử phạt gần 400 vụ vi phạm, trong đó có những ấn phẩm sai phạm nghiêm trọng như sách in hình minh họa không phù hợp, sách xúc phạm uy tín cá nhân và tổ chức; sách sai nhiều về nội dung như Từ điển Tiếng Việt của Vũ Chất

Đáng chú ý là NXB Văn hóa Thông tin có tổng cộng 60 đầu sách bị phát hiện sai phạm chỉ trong một năm 2014, bị Cục Xuất bản xử lý với các hình thức: đình chỉ phát hành để thẩm định nội dung hoặc sửa chữa lỗi sai, thu hồi xuất bản phẩm.., báo Thể thao & Văn hóa cho hay.

Phan A tổng hợp

Xem thêm:

Bài Liên Quan

Quảng Cáo:

loading...

Clip hay: