Chuyến thăm của Tổng thống Obama trong tuần này đến Việt Nam và Nhật Bản là những động thái đáng chú ý mới nhất của Mỹ, thể hiện sự tăng cường tập trung vào khu vực châu Á Thái Bình Dương của nước này.

Là một học giả chuyên nghiên cứu các nước Đông Á và tình hình chính trị tại những quốc gia này, tôi đã tìm hiểu mối quan hệ giữa Hoa Kỳ và khu vực này trong hơn 40 năm qua. Tôi tin rằng Tổng thống sẽ nhấn mạnh triển vọng lạc quan trong mối quan hệ giữa Hoa Kỳ và châu Á. Tổng thống cũng sẽ gửi một thông điệp không-quá-bóng-gió đến những thách thức quân sự tiềm năng.

Mỹ muốn thấy một Đông Á hòa bình và kinh tế thịnh vượng, nhưng mối quan hệ của Mỹ với những quốc gia như Nhật Bản và Việt Nam cũng phải luôn đề phòng bất kỳ thách thức quân sự không mong đợi nào từ những nước khác trong khu vực.

Thảo luận về hòa bình và thịnh vượng

Tôi đoán ngài tổng thống sẽ nhấn mạnh triển vọng của khu vực trong hội nhập kinh tế và phát triển hòa bình, và chúc mừng sự chuyển đổi lịch sử trong quan hệ của Mỹ với cả Nhật Bản và Việt Nam. Quan hệ Mỹ – Nhật đã trở nên tích cực sau Thế Chiến II. Quan hệ với Việt Nam cũng có bước tiến đáng kinh ngạc kể từ khi Mỹ bình thường hóa quan hệ với Việt Nam vào năm 1995.

Trong một cuộc họp báo vào tuần trước, Ben Rhodes, phó cố vấn an ninh quốc gia, cho biết thông điệp của Tổng thống đối với cả hai nước là “hướng tới tương lai”.

Ông Rhodes cho biết:

Phản ánh, đối chất trực tiếp và tham gia vào các cuộc đối thoại về lịch sử của chúng ta … [vì] chúng ta đang tập trung vào tương lai mà chúng ta đang cố gắng vươn tới – một tương lai hòa bình và hợp tác hơn, một tương lai không chạy đua hạt nhân.

Ông Obama có thể sẽ đề cập đến vô số chủ đề trong suốt cuộc viếng thăm này, bao gồm cả những lợi ích chung được mong đợi từ 12 quốc gia trong Hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) mà cả 3 nước đều tham gia.

Ở Việt Nam, Tổng thống Mỹ sẽ gặp gỡ một loạt các tổ chức xã hội dân sự, là một phần trong cam kết của Hoa Kỳ đối với vấn đề nhân quyền và quản trị toàn diện. Tại Nhật Bản, ông sẽ đến thăm Hiroshima – nơi bị thả bom nguyên tử đầu tiên – nơi ông có thể thúc giục thế giới nghĩ đến hồi chuông cảnh báo về sự tàn phá con người trong chiến tranh và chạy đua vũ khí hạt nhân.

Những liên kết quân sự đang mở rộng

Tuy nhiên, việc bao hàm vấn đề quân sự và an ninh trong chuyến thăm của ông Obama sẽ không chỉ đơn giản ở bề mặt.

Trong thập kỷ qua, Nhật Bản và Hoa Kỳ thực chất đã có những mối liên kết chặt chẽ hơn về mặt chiến lược. Những hướng dẫn về Chương trình Quốc phòng Quốc gia 2014 của Nhật Bản đã có những bước tiến quan trọng nhằm gia tăng sự phức tạp trong các kế hoạch và các hoạt động quân sự của Nhật Bản. Những hướng dẫn này cũng phù hợp và gắn kết chặt chẽ với kế hoạch an ninh của Hoa Kỳ hơn trước đây.

Gần đây, Quốc hội Nhật Bản cũng thông qua một số chính sách cho phép quân đội tham gia vào các hoạt động “phòng vệ tập thể” vốn bị cấm trước đây. Biện pháp này giúp mở rộng phạm vi địa lý và chiến lược trong hợp tác quân sự Mỹ – Nhật và cho phép Lực lượng Phòng vệ Nhật Bản hành động để bảo vệ các đồng minh của mình, nhất là Hoa Kỳ.

Ở Việt Nam, Tổng thống Obama cũng đặc biệt quan tâm đến việc thúc đẩy mối quan hệ song phương giữa hai quốc gia. Điều này đã bắt đầu từ tuyên bố của chính phủ Mỹ về quan hệ hợp tác toàn diện vào tháng 7/2013. Ông cũng cam kết mạnh mẽ sẽ đưa Việt Nam gia nhập TPP, mặc dù trên thực tế nền kinh tế Việt Nam còn xa mới đạt được các tiêu chuẩn so với hầu hết những quốc gia khác đang tham gia vào hiệp định.

Mối quan hệ quốc phòng với Việt Nam cũng đã có một số diễn biến đáng chú ý. Chúng bao gồm việc nới lỏng lệnh cấm bán vũ khí gây chết người cho Việt Nam vào tháng 10/2014 và ký kết một thỏa thuận khung mới về hợp tác quốc phòng vào năm 2015. Và sau khi đặt chân tới Việt Nam, ông Obama đã tiến xa hơn bằng việc hủy bỏ lệnh cấm bán vũ khí của Hoa Kỳ cho Việt Nam.

Cân bằng những thách thức trong khu vực

Trung Quốc và Bắc Triều Tiên cũng không nằm ngoài tính toán của ông Obama.

Bắc Triều Tiên dưới thời nhà lãnh đạo trẻ tuổi Kim Jong-un đã từ chối những nỗ lực hợp tác của Hoa Kỳ và Hàn Quốc. Thay vào đó, Kim Jong-un đã cho tiến hành một loạt các vụ thử hạt nhân và tên lửa bất chấp lệnh trừng phạt của Liên Hợp Quốc trong khi đưa ra những lời tuyên bố đe dọa trực tiếp đến Nhật Bản, Hàn Quốc và Hoa Kỳ.

Bắc Triều Tiên hiện là mối đe dọa ngày càng nguy hiểm. Nhưng Bắc Triều Tiên hầu như sẽ bị phá hủy hoàn toàn nếu có một cuộc chiến tranh toàn diện xảy ra, phần lớn các chuyên gia an ninh mà tôi đã từng nói chuyện đều nghĩ như vậy. Tôi tin rằng các mối đe dọa trong khu vực vẫn chỉ hạn cuộc ở các hành động khiêu khích quấy nhiễu, còn thách thức thật sự là đến từ chạy đua hạt nhân.

Trung Quốc đã tạo ra một kiểu đe dọa khác, đó là mở rộng các hoạt động trên biển một cách từ từ nhưng vững chắc và động thái này đã khiến Hoa Kỳ và các quốc gia khác lo lắng. Trung Quốc tiếp tục tuyên bố Đường Lưỡi Bò 9 đoạn gây tranh cãi, nhằm ám chỉ rằng biển Đông chỉ lớn hơn cái hồ của Trung Quốc một chút. Họ cũng nhanh chóng sáp nhập các bãi đá và đảo san hô đang tranh chấp vào vùng chiếm đóng quân sự. Đô đốc Harry B. Harris Jr., chỉ huy hạm đội Thái Bình Dương của Hoa Kỳ đã gọi đây là một “vạn lý tường cát”.

Những hành động của Trung Quốc dường như đang thể hiện quan điểm vững chắc của lãnh đạo nước họ rằng Trung Quốc đang lấn tới trong khi Hoa Kỳ đang rút lui. Hay khi Bộ trưởng Ngoại giao Dương Khiết Trì tuyên bố trong sự thất vọng rõ ràng khi 12 quốc gia tại cuộc họp ASEAN 2010 thách thức sự bành trướng của Trung Quốc ở biển Đông, “Trung Quốc là một nước lớn và các nước khác là nước nhỏ và đây là một thực tế”.

Những thách thức mơ hồ đằng sau chuyến thăm của Obama vốn là một bước nữa trong nỗ lực đối phó với các động thái của những đối thủ tiềm tàng.

Như ông Obama đã nói, Mỹ sẽ đưa ra một cái bắt tay khi quân địch thả lỏng nắm đấm của họ. Đồng thời, Mỹ sẽ định hình lại hiện trạng bằng cách sử dụng lực lượng quân sự. Chuyến thăm của Tổng thống Obama đến Việt Nam và Nhật Bản sẽ gửi đi thông điệp rõ ràng không thể nhầm lẫn này.

T J Pempel, Giáo sư Khoa học Chính trị, Đại học California, Berkeley

The Conversation
Minh Đạo biên dịch

Bài Liên Quan

Quảng Cáo:

loading...

Clip hay: