Nhìn kỹ bức chân dung tự họa năm 1814 của Alexander von Humboldt, bạn nhìn vào đôi mắt của một người đàn ông mong muốn nhìn thấy và thấu hiểu tất cả sự vật.

Vào thời điểm này, ở tuổi 45, Humboldt đã tự học tất cả các lĩnh vực khoa học, ông đã dành hơn 5 năm nghiên cứu con đường 6000 dặm xuyên qua vùng đất Nam Mỹ. Ông đi tiên phong trong các phương pháp mới về hiển thị thông tin bằng biểu họa, đồng thời thiết lập kỷ lục thế giới về leo núi mà không ai phá được trong suốt 30 năm khiến ông trở thành một trong những nhà khoa học nổi tiếng nhất thế giới, người đã giúp đặt định nền tảng cho nhiều ngành khoa học tự nhiên ngày nay.

Humboldt sinh ra ở Berlin, và đôi khi được gọi là người đàn ông cuối cùng thời Phục Hưng – ông hiện thân cho tất cả tri thức được biết đến trên thế giới vào thời điểm đó. Ông đã dành ba thập kỷ cuối đời để viết cuốn luận thuyết Kosmos, một nỗ lực nhằm mang đến sự diễn giải khoa học về tất cả các phương diện của tự nhiên. Mặc dù chưa hoàn tất bộ sách khi ông qua đời vào năm 1859, bốn tuyển tập đã hoàn thiện là một trong những công trình khoa học tham vọng nhất từng được xuất bản, truyền tải một kiến thức hiểu biết rộng lớn phi thường.

Tấm bản đồ năm 1823 sử dụng ý tưởng về các đường đẳng nhiệt của Humboldt, là đường nối các các điểm có cùng mức nhiệt độ.

Trong suốt cuộc đời của mình, Humboldt luôn tìm kiếm các liên kết đan xen của thế giới. Tri thức ngày nay dường như rời rạc đến vô vọng. Khoa học và nhân văn sử dụng các ngôn ngữ khác nhau, các nguyên lý khoa học dường như không có chuẩn chung để đo lường, và ngay cả chính bản thân một trường đại học thường cũng cảm thấy giống như trường đại học đa khoa. Trong bối cảnh này, Humboldt đại diện cho khát vọng về một trật tự bao quát; chỉ khi chúng ta nhìn đủ sâu, chúng ta mới có thể thấy sự hài hòa tinh vi tiềm ẩn.

Phản ánh khát vọng này trong cuốn Kosmos, Humboldt viết:

Động lực chủ yếu dẫn dắt tôi là nỗ lực nghiêm túc muốn thấu hiểu mối liên hệ giữa các hiện tượng vật lý, và diễn tả bản chất tự nhiên như một thể thống nhất, dịch chuyển và vận hành bởi nội lực bên trong.

Tuy nhiên, để hiểu được toàn bộ bản chất của tự nhiên, Humboldt đã phải lấn chân sang “các lĩnh vực đặc biệt,” nếu không thì “tất cả các nỗ lực nhằm đưa ra một cái nhìn bao quát chung về vũ trụ sẽ chỉ là một ảo tưởng vô vọng.”

Một bản thảo năm 1817 của Humboldt phác họa sự phân bổ địa lý của thực vật. (Bảo tàng APS)

Niềm tin của Humboldt về sự thống nhất vũ trụ cũng có những ngụ ý sâu rộng trong việc thấu hiểu nhân loại. Ông bác bỏ sự chia rẽ thế giới thành Cũ và Mới – điều ông xem là cổ hủ và nguy hại. Thông qua các bản đồ địa chất, khí tượng và thực vật học ông đã chứng minh rằng các vùng đất cách xa nhau trên địa cầu có thể lại có nhiều nét tương đồng hơn so với những vùng đất giáp ranh. Không lạ gì, khi Humboldt khảo sát về nhân loại, ông cảm thấy có nhiều sự giống nhau hơn là khác biệt. Trên thực tế, ông là một người đấu tranh quyết liệt cho quyền tự do của tất cả mọi người.

Khi Humboldt được chính quyền Tây Ban Nha cấp phép cho các cuộc thám hiểm của ông, ông đã làm vậy vì những lý do rất khác so với những người Châu Âu đầu tiên ghé thăm các vùng lãnh thổ chưa được khám phá này. Khác với họ, ông không quan tâm đến việc khai phá vùng đất và lợi dụng những người dân bản địa cho lợi ích cá nhân. Ông không coi Nam Mỹ là một chiến lợi phẩm để mang về Châu Âu, mà là một cánh cửa dẫn đến các khám phá chưa biết tới. Thông qua nó, ông sẽ có thể tìm ra những mối liên hệ chưa biết giữa các vùng đất xa xôi và các loài sinh vật cư trú ở đó.

Humboldt và người đồng nghiệp Aimé Bonpland đang đứng trước ngọn núi lửa Chimborazo ở Ecuador.

Một di sản khác của Humboldt là niềm khao khát được khám phá và thám hiểm. Trong quan điểm của Humboldt, các học giả trên thế giới cần phải tiếp xúc, trực tiếp nhìn tận mắt các cảnh tượng đa dạng của thiên nhiên. Trong thực tiễn, Humboldt khuyến khích các nhà khoa học coi bản thân thế giới như một phòng thí nghiệm, và sử dụng tất cả các giác quan và công cụ nghiên cứu khoa học để quan sát, đo đạc và thống kê thế giới.

Humboldt đã truyền tải cảm nhận phiêu lưu mạo hiểm này trong các bài viết của ông. Các nhà khoa học ngày nay viết một cách thụ động, như thể là không quan tâm hay thậm chí tách rời khỏi hiện thực là người làm công tác khoa học. Tuy nhiên, Humboldt nhắc nhở chúng ta rằng người nghiên cứu là một trong các nhân tố quan trọng nhất của khoa học. Sự tò mò vừa là tia lửa khơi nguồn sự tìm tòi vừa là nguồn cảm hứng duy trì nó. Hơn thế nữa, việc loại bỏ người nghiên cứu có thể dẫn đến tình trạng vô trách nhiệm và vô nhân tính mà Humboldt lên án.

Chân dung Humboldt vài năm trước khi ông mất.

Ngoài hỗ trợ tài chính của cá nhân và công việc hướng dẫn các nhà khoa học khác, bao gồm nhà địa chất Louis Agassiz và cha đẻ của ngành hóa học hữu cơ Justus von Liebig, món quà lớn nhất của Humboldt có lẽ là khả năng truyền cảm hứng bất tận. Simon Bolivar, nhà cách mạng nổi tiếng người Venezuela, người lãnh đạo các phong trào giành độc lập ở Nam Mỹ đầu thế kỷ 19, đã viết như sau, “Người thật sự phát kiến ra Nam Mỹ là Humboldt, vì công trình của ông có ích với chúng ta hơn di sản của tất cả những kẻ chinh phạt.” Và Charles Darwin, người đã miêu tả Humboldt như là “nhà thám hiểm khoa học vĩ đại nhất từng tồn tại,” nói rằng những tư liệu của ông “đã làm dấy lên trong tôi một ngọn lửa nhiệt huyết để cống hiến thêm những đóng góp dù khiêm tốn nhất cho nền tảng vĩ đại của ngành khoa học tự nhiên.”

Về tầm ảnh hưởng của Humboldt ở Châu Mỹ, Emerson đã viết, “Ông là một trong những nhân tài kiệt xuất trên thế giới mà một thời gian dài mới xuất hiện, như thể là để cho chúng ta thấy tiềm năng của tư tưởng con người.” Humboldt thậm chí còn có sức ảnh hưởng đến thơ ca của Walt Whitman, người đã để một bản sao chép cuốn sách Kosmos trên mặt bàn để lấy cảm hứng khi ông viết tập thơ nổi tiếng Lá cỏ (Leaves of Grass). Những ví dụ như vậy đã minh chứng cho sức mạnh tâm hồn của Humboldt, mà cho tới ngày nay đã truyền cảm hứng cho nhiều thế hệ các nhà thám hiểm mạo hiểm bước chân vào thế giới ngoài kia nhằm khám phá những mối liên hệ còn ẩn sâu.

Bởi Richard Gunderman, MD, PhD, Đại học Indiana
Biên dịch: Phastacook

Xem thêm: 

Bài Liên Quan

Quảng Cáo:

loading...

Clip hay: